ترجمه و توضیح سوره فصلت ۵۴ – ۴۷

إِلَیْهِ یُرَ‌دُّ عِلْمُ السَّاعَهِ وَمَا تَخْرُ‌جُ مِن ثَمَرَ‌اتٍ مِّنْ أَکْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَیَوْمَ یُنَادِیهِمْ أَیْنَ شُرَ‌کَائِی قَالُوا آذَنَّاکَ مَا مِنَّا مِن شَهِیدٍ ﴿۴٧ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُوا یَدْعُونَ مِن قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُم مِّن مَّحِیصٍ ﴿۴٨

علم قیامت تنها به او بازمی گردد، و میوه ها از غلاف هایشان بیرون نمی آیند، و هیچ ماده ای باردار نمی شود و نمی زاید، مگر با علم و آگاهی او. و روزی که آنها را ندا دهد: شریکان من کجایند؟ گویند: که به تو اعلام می ­کنیم که از ما هیچ کس گواه نیست.(۴۷) و آنچه پیش از این می­ خواندند، از ایشان ناپدید می شود، و در می یابند که آنها را هیچ راه فراری نیست. (۴۸)

مشرکین می­ گفتند: این قیامت که می ­گویی کی خواهد آمد؟ آیه درپاسخ می­ فرماید: آگاهی بر زمان وقوع قیامت مخصوص خداست، و أحدی به جز او اطلاعی از آن ندارد، پس علم آن تنها به خدا بازمی گردد، و چون خدای سبحان آفریدگار همه چیز است،علم به اسرار این عالم و موجودات پنهان و آشکارش نیز از آن اوست. از آنجا که یکی از ظریف ترین و دقیق ترین مسایل در جهان موجودات زنده، مسأله­ ی بارور شدن در رحم و تولد آنهاست، قرآن مخصوصا روی آن تکیه کرده است، چه در عالم جانداران و چه در گیاهان. آری اوست که می داند کدامین نطفه در کدامین رحم و در چه زمانی منعقد می شود، و کی متولد می­ گردد، کدام میوه بارور می­ گردد، وکی غلاف و پوسته خود را می­ شکافد و سر بیرون می آورد. بنابراین؛ همین خدا مستحق پرستش و عبادت است، چون به حال مخلوقات آگاهی دارد، و تدبیرکننده­ ی امور است.برای همین در روز قیامت خدای تعالی مشرکین را صدا می زند: کجا هستند شریکانی که برای من می پنداشتید؟ آنها می­ گویند: ما به تو اعلام می­کنیم که هیچ گواهی برای گفته های خود نداریم، آنچه می ­گفتیم بی پایه و بی اساس بود، و از روی جهل و تقلید و تعصب گفته می­ شد، حالا می­ فهمیم که این سخنان چه قدر باطل بود. آری صحنه­ ی قیامت آن چنان برای آنها وحشتناک است که خاطره بت­ها نیز از نظرشان محو و نابود می شود، در آن روز آنها یقین پیدا می­ کنند که راه فرار و نجاتی از عذاب الهی ندارند.

لَّا یَسْأَمُ الْإِنسَانُ مِن دُعَاءِ الْخَیْرِ‌ وَإِن مَّسَّهُ الشَّرُّ‌ فَیَئُوسٌ قَنُوطٌ ﴿۴٩

انسان از درخواست خیر خسته نمی شود، و اگر بدی به او رسد، بسیار مأیوس و دل سرد می گردد. (۴۹)

این آیه شریفه، حال مشرکین وکفار، این انسان های ضعیف و بی ایمان و کم ظرفیت را بیان می­ کند، که هرگز تنور حرص این چنین انسانی از گرمی نمی افتد، اگر خیری به او برسد، باز بیشتر می خواهد، سیر نمی­ شود، و چنان مشغول و سرگرم این خیر می شود، که دچار خودبینی و خود پسندی شده، و همان خیر، هر حق و حقیقتی را از یاد او می برد؛ امّا اگر دنیا به او پشت کند و نعمت هایش زایل گردد، و شرّی به او برسد که از دفعش عاجز بماند، بیش از اندازه دچار نومیدی و یأس می­ گردد، چون اسبابی را که به آنها تکیه داشت، حالا همه ازکار افتاده است. قابل توجه این که: منظور از « انسان » در این آیه، انسان تربیت نایافته ای است که قلبش به نور معرفت الهی و ایمان پروردگار، روشن نشده است، انسان هایی که در محدوده عالم ماده گرفتارند.

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَ‌حْمَهً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّ‌اءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هَـٰذَا لِی وَمَا أَظُنُّ السَّاعَهَ قَائِمَهً وَلَئِن رُّ‌جِعْتُ إِلَىٰ رَ‌بِّی إِنَّ لِی عِندَهُ لَلْحُسْنَىٰ فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِیقَنَّهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِیظٍ ﴿۵٠

واگر پس از رنجی که به او رسیده، از جانب خود رحمتی به او بچشانیم، قطعا خواهد گفت: این حق من است، و نپندارم که رستاخیز برپا شود واگر به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، حتما منزلتی خوش ­تر نزد او برای من خواهد بود، پس بدون شک کافران را از آنچه انجام داده اند آگاه خواهیم کرد، و از عذابی بسیار سخت به آنها می چشانیم. (۵۰)

می ­فرماید: سوگند می­ خورم که اگر به انسان از جانب خود رحمتی بچشانم، رحمتی که از ناحیه­ ی ما است، و او نه مالک آن است، و نه استحقاقش را دارد، ( برای این که من این رحمت را بعد از رنجی که به او رسیده بود، به او چشاندم، پس او باید بفهمد که مالک و مستحق آن خیر و رحمت نیست، چون اگر بود از اول می بود، و دیگر لحظه ای پیش دچار رنج نمی شد.) از روی غرور و تکبر خواهد گفت: خودم مالک این خیر هستم، وأحدی حق ندارد مرا از هر کاری که با آن می­ کنم منع نماید، و از من حساب بکشد، و من گمان نمی­ کنم قیامتی بر پا شود، به فرض هم که قیامتی در کار باشد، و به سوی پروردگارم باز گردم، تازه نزد پروردگارم عاقبتی خوب و حسناتی دارم، و سرانجام نیکی خواهم داشت؛ البته این زبان حال ناشی از عقیده ای است که انسان خودپسند درباره خود دارد، چون او می­گوید: این خیری که به دستم رسیده، اگر از ناحیه ی خودم بوده که کسی حق حساب کشی از من را ندارد، و اگر از ناحیه ی خدا بوده، پس معلوم می شود من نزد خدا کرامتی و احترامی دارم، و این دلیلی است بر این که اگر قیامتی هم باشد، پاداش های نیک در انتظارم است. بنابراین؛ خدای سبحان این افراد مغرور را چنین تهدید می­ کند: ما به زودی کافران را از اعمالی که انجام داده ­اند آگاه خواهیم کرد، و از عذاب شدید به آنها می چشانیم.

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنسَانِ أَعْرَ‌ضَ وَنَأَىٰ بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ‌ فَذُو دُعَاءٍ عَرِ‌یضٍ ﴿۵١

و هرگاه به انسان نعمت ارزانی داشتیم، روی برتافت و خود را کنارکشید، و هرگاه آسیبی به او رسید دعای دور و درازی داشت. (۵۱)

آیه شریفه در مقام توبیخ انسان است، می فرماید: وقتی خدای تعالی نعمتی به او می­ دهد، او از خدا روی می­ گرداند، و تکبر می­ کند، و چون نعمتی را از او سلب می­ کند، و مختصر ناراحتی به او می رسد، باز به یاد خدا می ­افتد، و به سویش روی می­ آورد، و به طور دایم دست به دعا برمی­ دارد، و دردعایش اصرار می­ ورزد.

قُلْ أَرَ‌أَیْتُمْ إِن کَانَ مِنْ عِندِ اللَّـهِ ثُمَّ کَفَرْ‌تُم بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقَاقٍ بَعِیدٍ ﴿۵٢

بگو: به من خبردهید، اگر(قرآن) از نزد خدا باشد و آن گاه شما آن را انکارکنید، کیست گمراه تر از کسی که با آن در مخالفت شدیدی قرار دارد. (۵۲)

می فرماید: قرآن شما را به سوی خدا می خواند، و با صدای بلند اعلام می دارد که از ناحیه­ ی خداست، پس اگر حداقل احتمال این را بدهیدکه قرآن راست می­ گوید، کافیست که به حکم عقل ضرر احتمالی را از خود دور سازید؛ امّا شما از حق روی برگرداندید، و به این حکم عقل هم پای بند نبودید، چون درگمراهی شدیدی قرارگرفته اید.

سَنُرِ‌یهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَ‌بِّکَ أَنَّهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ ﴿۵٣

به زودی آیات قدرت خود را در اطراف (جهان ) و در جانشان به آنها بنمایانیم، تا برایشان روشن شود که او حق است. آیا کافی نیست که پروردگار تو بر همه چیز شاهد است. (۵۳)

دراین که منظور از نشانه های خدا « در اطراف جهان و در درون جان کافران » چیست و این نشانه ها حقانیت چه چیز را ثابت می­ کند، نظریات گوناگونی ارایه شده که در بین آنها دو نظر شایان توجه است: ۱) منظور، چیزهایی است که انسان کافر درآخرین لحظه ­ی زندگی دنیایی خود می بیند؛ درآن زمان که همه ­ی پندارهایش نقش برآب شده و ادعاهایی که داشته از بین رفته و دیگر دستش از همه جا بریده شده و می فهمد که خداوند حق است و جز او باطل. ۲) منظور از آیات، تحقق آیاتی از قرآن است که از آینده خبر داده است؛ مانند آیاتی که به مسلمانان وعده ی پیروزی بر مشرکان را داده و خداوند با پیروزی های پی در پی مسلمانان بر مشرکان در اطراف جهان و با کشته شدن کافران به دست مسلمانان، تحقق آن آیات قرآنی را به روشنی به کافران نشان داد؛ همچنین آیاتی از قرآن که به همه ی ره پویان راه حق وعده می­دهد که به زودی دینش را بر همه­ ی  کره ­ی زمین غالب می­ کند و دیگر بر روی زمین غیر خدا پرستیده نخواهد شد. در روایات اهل بیت (ع)، این آیه به دوران ظهور حضرت مهدی (عج) تفسیر شده است.

أَلَا إِنَّهُمْ فِی مِرْ‌یَهٍ مِّن لِّقَاءِ رَ‌بِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُّحِیطٌ ﴿۵۴

آگاه باش که آنها از دیدار پروردگارشان در تردیدند، آگاه باش که مسلما او بر همه چیز احاطه دارد. (۵۴)

آیه شریفه هشدار می­ دهد که مشرکین چون وحدانیت خدا را قبول ندارند، و نمی ­توانند بفهمند خدای تعالی بر هرچیزی گواه است، لذا دل هایشان درباره مسأله معاد و لقای پروردگار دچار بیماری شک و تردید است، پس آیه هشدار می دهد که: خدای تعالی به هر چیزی احاطه دارد، تا به وسیله ی آن این شک و تردید از دل هایشان برطرف و ریشه­ کن شود، البته نه احاطه ­ای که ما به چیزی داریم، یا هرگز نباید تصور کردکه احاطه خداوند به همه­ ی موجودات فی المثل شبیه احاطه­ ی هوای پیرامون کره زمین به­ کره زمین است،که این احاطه دلیل بر محدودیت است، بلکه احاطه ای که لایق ساحت قدس و کبریایی او باشد، و آن وابستگی همه موجودات در ذاتشان به وجود مقدس او است، پس هیچ مکانی از خدا خالی نیست، و هیچ چیز از نظر او پنهان نیست، و داخل در هیچ چیزی هم نیست. امام حسین (ع) در دعای پرمحتوای عرفه می فرماید: الهی! آیا برای موجودات دیگر ظهوری است که برای تو نیست تا آنها نشان دهنده تو باشند؟! کی پنهان شدی تا نیاز به دلیلی داشته باشی که دلالت بر وجودت کند؟! و کی دور شده ای که آثار تو در عالم هستی ما را به تو رهنمون گردد؟! کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند، و زیانکار باد تجارت بنده ای که نصیبی از حب و عشق تو ندارد!