ترجمه و توضیح سوره تکاثر

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش شامل همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ ﴿١

تکاثر و تفاخر شما را به خود مشغول داشته (١)

“ثکاثر” از مادهی کثرت به معنی آن است که جمعی در کثرت مال و اولاد فخر فروشی می کنند. پس معنای آیه این است: که فخر فروشی شما در داشتن مال و زینت دنیا و مسابقه گذاشتن در جمع مال و فرزند، شما را از یاد خدا باز داشت، در نتیجه عمری را به غفلت گذراندید.

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ ﴿٢

تا آنجا که به زیارت قبرها رفتید (٢)

یعنی قبور مردگان خود را بر شمردید. امیرالمؤمنین علی (ع) بعد از تلاوت این سوره فرمودند: شگفتا! چه هدف بسیار دوری؟ و چه زیارت کنندگان غافلی؟ چه افتخار موهوم و رسوایی؟ به یاد استخوان پوسیدهی کسانی افتاده اند که سال هاست خاک شده اند، آیا به محل نابودی پدران خویش افتخار می کنند؟ و یا با شمردن مردگان و معدومین، خود را بسیار می شمرند؟ این اجساد پوسیده اگر مایهی عبرت باشند سزاوارتر است تا موجب افتخار گردند.

کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿٣ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿۴

چنین نیست که شما خیال می­ کنید، به زودی خواهید دانست (٣) باز چنین نیست که شما می­ پندارید به زودی خواهید دانست (۴)

به زودی به آثار سوءِ این غفلت خود آگاه خواهید شد و وقتی از زندگی دنیا بریده شدید آن آثار سوء را خواهید شناخت. امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند: منظور از آیه (٣) عذاب قبر یا همان برزخ و آیه (۴) عذاب قیامت است.

کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ ﴿۵ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ﴿۶

نه چنین نیست که شما خیال می ­کنید اگر شما علم یقینی دانستید (۵) به طور قطع جهنم را می­ دیدید (۶)

علم الیقین: این است که انسان از دلایل مختلف، به چیزی یقین پیدا کند، مانند: کسی که با مشاهده دود به وجود آتش یقین پیدا می­ کند. پس اگر شما به آخرت ایمان و علم الیقین داشتید، هرگز به سراغ این موهومات و تفاخرها نمی ­رفتید. یعنی اگر انسان به علم الیقین برسد، در همین دنیا و با رؤیت قلبی که از آثار علم الیقین است می­ تواند جهنم را ببیند.

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ ﴿٧

سپس آن را با عین الیقین مشاهده خواهیدکرد (٧)

عین الیقین: و آن در جایی است که انسان به مرحله‎ی مشاهده می رسد و با چشم خود آتش را می بیند. بنابراین، اگر در آیهی قبل منظور مشاهدهی دوزخ با چشم بصیرت و در همین دنیا بود، در این آیه منظور دیدن دوزخ در قیامت با چشم ظاهر است. نکتهی مهم این است که جهل نسبت به مجازات الهی و بی­ ایمانی به معاد به عنوان علت تفاخر و تکاثر ذکر شده است، گویا همین که افق دید انسان محدود به دنیا و ظواهر مادی می­ شود خود به خود تفاخر، برتری جویی و فزون طلبی برایش به صورت ارزش های اصیل در می­ آید.

ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ ﴿٨

سپس درآن روز همهی شما از نعمت هایی که داشته اید، سؤال خواهید شد (٨)

هر انسانی از نعمت های ظاهری و باطنی که خدا به او داده باز خواست می­ شود. بنابراین، کسب این نعمت ها به طریق خدا پسندانه که انسان را به هدف مطلوبش برساند، همان طریقی است که آدمی را به هدف از خلقتش که همان اطاعت است می­ رساند و سؤال از نعیم الهی در واقع سؤال از چگونگی استفاده ازنعمت های الهی است و به عبارت دیگر: سؤال از عمل بنده و رسیدگی به اعمال او می­ باشد.