ترجمه و توضیح سوره جاثیه ۳۷ – ۲۱

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَ‌حُوا السَّیِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَّحْیَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ ﴿٢١

آیا کسانی که مرتکب زشتی­ها شدند پنداشته­ اند که آنها را مانند کسانی قرار می­دهیم که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، حیات و مماتشان یکسان است ؟ بد قضاوتی کردند(۲۱)

آیه شریفه این پندار را باطل می سازد، که آنها پنداشتند و حکم کردند که حیات و ممات مرتکبین گناهان و مؤمنان صالح یکسان است، چون افرادی که دارای ایمان و عمل صالح هستند، طریقه ی زندگیشان را با بصیرت سلوک می کنند، و در راه زندگی دارای هدایت و رحمتی ازناحیه پروردگار خویشند، ولی­ آدم بدکار دستش از این بصیرت و هدایت و رحمت تهی است، بنابراین؛ همواره در سختی و ناآرامی و تاریکی های جهل و ترس و… به سر می برند. مرگ این دو نیز مانند هم نیست، زیرا برای مؤمنین انتقال به سرای سعادت و نعمت، و برای بدکاران انتقال به سرای شقاوت و عذاب است.

وَخَلَقَ اللَّـهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَىٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ ﴿٢٢

و خدا آسمان ها و زمین را به حق آفرید و تا هرکسی به موجب آنچه به دست آورده جزا داده شود و به آنها ستم نمی شود.(۲۲)

می فرماید: خدا آسمان ها و زمین (کل عالم) را به حق و عدالت آفرید، در نتیجه، به حق بودن خلقت اقتضا می­کند که در ماورای این عالم، و بیرون از آن عالمی دیگر باشد، که درآن عالم موجودات جاودانه شوند. و به عدل بودن خلقت هم این اقتضا را دارد، که به هر صاحب عملی آن جزایی که مستحق آن است داده شود، نیکوکار جزایی نیکو، و بدکارجزایی بد داده شود، و چون این عالم گنجایش آن جزا را ندارد، باید جزای نامبرده در نشئه­ای (عالم) دیگر باشد. بنابراین؛ آیه شریفه با بیان این دو حجت (دلیل) پندار کفار را که خیال می کردند مرگ و زندگی بدکار و نیکوکار یکسان است باطل می کند. برای این که وقتی ثابت شد که در قیامت جزایی درکار باشد، پس باید خدا را اطاعت کنند، و این نیکوکار است که به خاطر داشتن بصیرت در زندگی می تواند آنچه را که وظیفه است انجام دهد، و در نتیجه توشه­ ی آخرت خود را برگیرد، و اما بدکار به خاطر کوری و ضلالتش نمی تواند این راه را پیدا کند، و آنچه فردا به دردش می خورد انجام دهد، پس نیکوکار و بدکار در دنیا هم مثل هم نیستند.

أَفَرَ‌أَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَـٰهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّـهُ عَلَىٰ عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَىٰ سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَىٰ بَصَرِ‌هِ غِشَاوَهً فَمَن یَهْدِیهِ مِن بَعْدِ اللَّـهِ أَفَلَا تَذَکَّرُ‌ونَ ﴿٢٣

پس آیا دیدی کسی را که هوای خویش را معبود خود قرار داده و خدا او را با داشتن علم گمراه ساخته و بر گوش و دلش مهر زده و بر دیده اش پرده نهاده است؟ پس از خدا چه کسی او را هدایت خواهد کرد؟ آیا متذکرنمی شوید؟(۲۳)

آیا عجیب نیست که کسی هوای نفس خود را بپرستد، و آن را پیروی کند؟ با اینکه می داند غیر از هوای نفس معبودی دارد که باید او را بپرستد، و اطاعت کند، اما با این حال معبود خود را هوای نفس خود می­گیرد؟ پس چنین کسی اگر خدا گمراهش کرده، از باب مجازات بوده، برای این که او هوای خود را پیروی کرد، درحالی که او عالِم بود، و می دانست که که راه را عوضی می رود. بنابراین؛ اگر انسان عالم باشد، ولی به خاطر این که نمی تواند از هوای نفس صرف نظر کند، عامل به علم خود نباشد، چنین علمی باعث هدایت نمی شود، یعنی علم به تنهایی منشأ هدایت نمی شود. در ادامه می فرماید: گوش و قلبش را مهر می­کند تا حق را نشنود، و تعقل نکند، و بر چشمانش پرده می اندازد تا آیات حق را نبیند، و خلاصه همه­ ی وسایل هدایت را از او می­گیرد. وقتی او در چنین حالتی قرار گرفت، که در عین علم وآگاهی، خدا گمراهش ساخت، دیگر بعد از خدا چه کسی می تواند او را هدایت کند؟ هیچ کس. سرانجام می فرماید: آیا باز هم در حال و وضع چنین کسی تفکر نمی­کنید، تا متذکر شوید؟ چون او و هرکه مثل اوست مادام که پیرو هوای نفسند راهی به سوی هدایت ندارند. نکته مهم این است که اطاعت کردن هر کس به معنای عبادت کردن اوست. به همین جهت در آیه (یس/۶۱) می فرماید: (لا تعبدوا الشیطان، شیطان را نپرستید، یعنی شیطان را اطاعت نکنید).

وَقَالُوا مَا هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ‌ وَمَا لَهُم بِذَٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ ﴿٢۴

و گفتند: جز زندگی دنیوی ما هیچ نیست می میریم و زنده می شویم و ما را جز طبیعت هلاک نمی کند، آنان را به این [مطلب] هیچ دانشی نیست، و جز این نیست که گمان می کنند(۲۴)

مشرکین می­گفتند: حیاتی نیست مگر همین حیات دنیایی ما، که با آن دردنیا زندگی می­کنیم، پس به طور دایم بعضی از ما یعنی سالخوردگان می­میرند، و بعضی دیگر یعنی نسل های جدید و فرزندان ما زنده می مانند، و ما را به غیر دهر و روزگار کسی هلاک نمی­کند، این گذشت زمان است که هر چیز نوی را کهنه، و هر سالمی را فاسد، و هر زنده ای را آماده مرگ می سازد، پس مسأله ی مرگ عبارت از انتقال از خانه ای به خانه­ ی دیگر که منتهی به بعث و بازگشت به سوی خدا باشد نیست. اما سخنان اینها بدون علم بوده، و فقط پنداری است که هیچ دلیل وبرهانی برای نفی معاد ندارند، درحالی­که برای اثبات معاد دلیل های بسیاری است.

وَإِذَا تُتْلَىٰ عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ مَّا کَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ ﴿٢۵

و چون آیات روشن ما بر آنها خوانده شود، دلیلشان جز این نیست که می­گویند: پدران ما را بیاورید اگر راست می گویید (۲۵)

وقتی آیات ما که دلایلی برای اثبات معاد را بیان می­کنند، برای این مشرکین منکر معاد تلاوت می شود، در عین این که آیاتی واضح و دلایلی روشن بر ثبوت معاد هستند، در مقابل به غیر ازگزافه­ گویی جوابی ندارند، برای این که در مقابل می­گویند: اگر معاد ممکن باشد باید زنده کردن پدران گذشته ما هم ممکن باشد، و باید شما بتوانید پدران ما را زنده کنید.

قُلِ اللَّـهُ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلَىٰ یَوْمِ الْقِیَامَهِ لَا رَ‌یْبَ فِیهِ وَلَـٰکِنَّ أَکْثَرَ‌ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ﴿٢۶وَلِلَّـهِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ یَوْمَئِذٍ یَخْسَرُ‌ الْمُبْطِلُونَ ﴿٢٧

بگو: خداست که شما را زنده می­کند، سپس می میراند، آن گاه به روز رستاخیز که هیچ تردیدی درآن نیست گرد می­ آورد، اما بیشتر مردم نمی­دانند(۲۶) و فرمانروایی­ آسمان ها و زمین برای خداست و روزی که قیامت برپا شود، در چنین روزی اهل باطل زیان می کنند(۲۷)

سخن غیر منطقی که آوردند، هر چند لیاقت آن را نداشت که پاسخ داده شود، ولی با این حال رسول گرامی خود را مأمور کرد تا در پاسخشان بفرماید: همین زنده کردن پدرانتان نیز که آن را بعید می شمارید، امری است ممکن، و به زودی خدای تعالی آنان را زنده خواهد کرد. یعنی آن کسی که شما را برای نخستین بار حیات بخشید، و بعد می­میراند، و سپس همه­ ی شما را در روز قیامت که هیچ شکی درآن نیست زنده می­کند، خدای سبحان است، که فرمانروایی تمامی آسمان­ها و زمین از آن اوست، و درآن هر طور که بخواهد حکم می راند، و تصرف می­کند، پس او قدرت بر زنده کردن مردگان دارد و می تواند حکم به بازگشت مردم به سوی خودش کند، وآن گاه همه­ ی شما را در روز قیامت یک جا جمع ­آورد، و در بینتان داوری نموده و سپس جزایتان دهد، اما روزی که قیامت برپا می شود، در آن روز آنهایی که حق را باطل جلوه می دادند، و از آن روی برمی­گرداندند، زیانکار می­شوند، ولی با این حقایق روشن متأسفانه اکثر مردم باز در گمراهی باقی می مانند.

وَتَرَ‌ىٰ کُلَّ أُمَّهٍ جَاثِیَهً کُلُّ أُمَّهٍ تُدْعَىٰ إِلَىٰ کِتَابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٢٨ هَـٰذَا کِتَابُنَا یَنطِقُ عَلَیْکُم بِالْحَقِّ إِنَّا کُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٢٩

وهرامتی را به زانو درآمده می­بینی. هرامتی به سوی کتاب خویش خوانده­ می­شود، امروز سزای آنچه راکه می­کردید می بینید(۲۸) این نامه ماست که برضدشما به حق سخن می­گوید، همانا ما از آنچه می­ کردید نسخه برمی­داشتیم.(۲۹)

یعنی تو و هر  دیگری درآن روز هرامتی را می بینیدکه بر روی زانو می­نشینند، یعنی به حالت خضوع و ترس می­نشینند، وهرامتی به سوی کتاب مخصوص به خودش یعنی نامه­ ی اعمالش دعوت می­شود، وبه ایشان گفته می­شود: امروز جزای آنچه را که مرتکب شده­ اید به شما می­دهند. از ظاهر آیه استفاده می­شود که در روز قیامت علاوه بر نامه ­ی عملی که فرد فرد انسان­ها دارند، نامه­ ی عملی هم هرامتی مخصوص به خود دارد. سپس خداوند به اهل قیامت خطاب می­کند: که این کتاب ماست (نامه اعمال)که به حق بر آنچه که کرده اید شهادت می­دهد، بنابراین؛ دیگر جای انکار و شکی باقی نمی ماند و هیچ کس نمی تواند بگوید این عمل من یا نامه عمل من نیست، چون نامه­ ی اعمال در عین این­که نامه اعمال هست، جزئی از لوح محفوظ نیز هست، زیرا از آنجا نسخه برداری شده، آن وقت معنای این که می­ گویند: ملائکه اعمال را می­نویسند، این می شودکه ملائکه آنچه را که از لوح محفوظ نزد خود دارند، با اعمال بندگان مقابله و تطبیق می­کنند. توضیح این که: تمام حوادث از جمله اعمال انسان­ها و نیزمقدمات و عوامل مؤثر در انجام آن اعمال در لوح محفوظ نوشته شده و فرشتگان، نامه­ ی اعمال انسان را از روی لوح محفوظ نسخه برداری می­کنند.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَ‌بُّهُمْ فِی رَ‌حْمَتِهِ ذَٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ ﴿٣٠ وَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُ‌وا أَفَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَىٰ عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْ‌تُمْ وَکُنتُمْ قَوْمًا مُّجْرِ‌مِینَ ﴿٣١

اما کسانی که ایمان آوردند وکارهای شایسته کردند، پروردگارشان آنها را در رحمت خود درمی آورد، این همان رستگاری آشکار است(۳۰) اما کسانی که کافر شدند، مگرآیات من بر شما خوانده نمی­شد؟ پس گردنکشی کردید و مردمی گناهکار بودید(۳۱)

پس نتیجه­ ی تشکیل دادگاه عدل الهی و رسیدگی به حساب بندگان این است که، مؤمنان در رحمت خاص خدای سبحان وارد شوند، که این رحمت به هرکس که برسد سعادتمند می شود، و یکی از نتایج آن بهشت است، لذا ؛ تعبیر “ربهم “کنایه از لطف مخصوص خدا به ایشان است. اما آن کسانی که کافر شده و حق را با این که ظاهر بود انکارکردند، پس از روی توبیخ به آنها گفته می­شود: آیا حجت های ما برایتان خوانده نمی شد و در دنیا برایتان بیان نمی شد؟ آیا این شما نبودید که از قبول آنها استکبار می ورزیدید و مردمی گنهکار بودید؟

وَإِذَا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّـهِ حَقٌّ وَالسَّاعَهُ لَا رَ‌یْبَ فِیهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِ‌ی مَا السَّاعَهُ إِن نَّظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ ﴿٣٢

و چون گفته می شد که وعده­ ی خدا راست است و در قیامت هیچ شکی نیست، می­گفتید: ما نمی­ دانیم قیامت چیست و جزگمانی نمی پنداریم و ما به یقین نرسیده ایم (۳۲)

آیه درحقیقت سرکشی و استکبار کافران را توضیح می­دهد،که چگونه به وعده­ ی خدا درخصوص قیامت و جزا ترتیب اثر نمی­دادند و می­گفتند: نمی­دانیم قیامت چیست، معنای این حرف برای ما نامفهوم است، درواقع آن­ها با این تعبیر می­خواستند بفهمانند که حرف های شما غیر معقول است، چون اگر معقول بود ما می فهمیدیم. می­گفتند: این وعده­ ی شما چیزی است که ما به آن یقین نداریم، ما فقط گمانی درباره­ ی قیامت داریم که نمی­توانیم به آن اعتمادکنیم. و به این ترتیب منتهای درجه ی لجبازی را به زشت ترین صورت نشان می دادند.

وَبَدَا لَهُمْ سَیِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِم مَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئُونَ ﴿٣٣

و بدی هایی که کرده­اند برای آنها ظاهر می­شود و آنچه را که بدان ریشخند می­کردند، ایشان را فرامی­ گیرد(۳۳)

این آیه دلالت بر تجسم اعمال دارد، یعنی در آن روز اعمال بدشان و یا بدی هایی از اعمالشان برایشان ظاهر می­شود، و همنشین آنها می­شوند تا دایما آزارشان دهند، این عذابی که حالا بر سرآنها می­آید، پیامد همان مسخره ایست که به وعده­ها و انذارهای انبیا می گرفتند.

وَقِیلَ الْیَوْمَ نَنسَاکُمْ کَمَا نَسِیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَـٰذَا وَمَأْوَاکُمُ النَّارُ‌ وَمَا لَکُم مِّن نَّاصِرِ‌ینَ ﴿٣۴

و به آنها گفته شود : امروز ما شما را فراموش می­کنیم، همان طور که شما دیدار امروزتان را فراموش کردید، و جایگاه شما آتش است و برای شما هیچ یاوری نخواهد بود (۳۴)

یعنی همان طورکه شما در دنیا از یاد قیامت و آماده شدن برای آن روز اعراض می­کردید (روبرمی گرداندید)، حالا خدا از شما رو برمی­گرداند، و شما را در شداید و اهوال قیامت وا می­گذارد، و کس دیگری هم نیست که به سراغ شما آید و یاریتان کند.

ذَالِکُم بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیَاتِ اللَّـهِ هُزُوًا وَغَرَّ‌تْکُمُ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا فَالْیَوْمَ لَا یُخْرَ‌جُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ ﴿٣۵

این بدان سبب است که، شما آیات خدا را به ریشخندگرفتید و زندگی دنیا فریبتان داد، پس امروز نه از این بیرون آورده شوند و نه عذرشان پذیرفته شود (۳۵)

یعنی عذابی که بر سرتان می­آید به خاطر ریشخندی بود که به آیات الهی می­کردید، چون به دنیا چسبیده بودید، و به پیروزی ها و ثروت های آن مغرور شده بودید. معلوم می شود که غرور و ریشخند کردن از یکدیگر جدا نیستند. پس در آتش دوزخ جاودانه خواهند ماند، وهیچ عذری از آنها پذیرفته نیست، و خلاصه هیچ راه نجاتی ندارند.

فَلِلَّـهِ الْحَمْدُ رَ‌بِّ السَّمَاوَاتِ وَرَ‌بِّ الْأَرْ‌ضِ رَ‌بِّ الْعَالَمِینَ ﴿٣۶

پس حمد و سپاس از آن خداست که پروردگار آسمان ها و پروردگار زمین و پروردگار جهانیان است(۳۶)

یعنی حال که معلوم شد خدا آفریدگار آسمان ها و زمین و مابین آن دو است، و او مدبّر امر تمامی عالم است، و یکی از تدابیر بدیع او این است که خلقت همه را بر اساس حق کرد، و نتیجه­ ی بر حق بودن خلقت  عالم، این بود که روز جزایی قرار دهد، روزی که همه به سوی او برگردند، و پاداش و کیفر اعمال خود را ببینند، و این مستلزم آن شد که دینی و شرایعی تشریح کند، که بشر را به سوی سعادتش رهنمون شود، و این مستلزم آن شد که همه را یکجا جمع کند، و پاداش دهد، و همه را از خوان رحمت خود برخوردار نموده، عدالت را برقرار سازد، یعنی به هرکس آنچه را مستحق است بدهد، پس او تدبیر نمی­کند مگر بهترین تدبیر را، و انجام نمی دهد مگر بهترین عمل را، و چون چنین است پس تمامی حمدها مخصوص اوست. و سه بار تکرار “ربّ “روشن می­کند که ربوبیّت و تدبیر او شامل تمامی عالم هاست.

وَلَهُ الْکِبْرِ‌یَاءُ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ﴿٣٧

و کبریایی و عظمت در آسمان ها و زمین، از آن اوست، و اوست شکست ناپذیر با حکمت (۳۷)

یعنی خدا در همه جا کبریا دارد، نه در آسمان­ها کسی بالاتر از اوست و نه در زمین، در هیچ جای عالم کسی نیست که خدا را زیر دست خود کند، چون او عزیز است، یعنی غالبی است که هرگز مغلوب نمی­شود، نه در خلقت دنیا و آخرت، و نه در تدبیر آن دو، و نیز حکیم است، یعنی برای خلقت و تدبیر امور هرکاری را به بهترین نحو انجام می دهد.