ترجمه و توضیح سوره رحمان۷۸-۴۶

وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَ‌بِّهِ جَنَّتَانِ ﴿۴۶ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴٧

و برای هر کس که از مقام پروردگارش بترسد، دو بهشت است(۴۶) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۴۷)

کلمه ی “مقام” به معنای قیام است، و مراد از ” قیام خدای تعالی” این است که، خداوند در هنگامی که بنده اش عملی انجام می دهد بالای سرش ایستاده و ناظر عمل او است، اما نه ایستادن یک کارفرما بالای سر کارگر، بلکه معنای قیام خدا، احاطه و علم خداست به آنچه بنده می کند، و ضبط عمل بنده و جزا دادن به وی است. یا به معنی مقام خدا نسبت به بنده اش می باشد؛ زیرا او ربّ و تدبیر کننده ی امور می باشد. پس آیه می فرماید: اهل خوف از مقام پروردگار، همان اهل اخلاصند که خاضع در برابر جلال خدای تعالی هستند، او را بدین جهت عبادت می کنند که او اللّه (عزّ اسمه) است، نه بدین جهت که بهشت یا جهنم دارد؛ پس برای آنها دو بهشت است، که یکی به جهت استحقاق شان و دیگری به جهت تفضل به ایشان، ارزانی می شود.(نور/۳۸)

ذَوَاتَا أَفْنَانٍ ﴿۴٨ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴٩

دارای انواع میوه ها و نعمت هایند(۴۸) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۴۹)

” افنان ” در اصل به معنای شاخه های تازه و پر برگ است و گاه به معنی ” نوع ” نیز به کار می رود. در صورت اول اشاره به شاخه های با طراوت درختان بهشتی است، برعکس درختان دنیا که دارای شاخه های پیر و خشکیده هستند. در صورت دوم اشاره به تنوع نعمت های بهشت و انواع مواهب آن است. این احتمال نیز وجود دارد که درختان بهشتی به گونه ای هستند که دریک درخت شاخه های مختلفی است و بر هر شاخه نوعی از میوه ها.

فِیهِمَا عَیْنَانِ تَجْرِ‌یَانِ ﴿۵٠ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵١

درآنها دو چشمه دایماً در جریان است (۵۰) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید (۵۱)

از آنجا که یک باغ سرسبز و خرم و باطراوت، علاوه بر درختان، باید چشمه های آب جاری داشته باشد، می فرماید: در آن دو بهشت دو چشمه به طور مدام جریان دارد.

فِیهِمَا مِن کُلِّ فَاکِهَهٍ زَوْجَانِ ﴿۵٢ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵٣

درآن دواز هر میوه ای دوگونه هست (۵۲) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید (۵۳)

نوعی که در دنیا نمونه ی آن را دیده اید، و نوعی که هرگز شبیه و نظیر آن را در این جهان ندیده اید.

مُتَّکِئِینَ عَلَىٰ فُرُ‌شٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَ‌قٍ ۚ وَجَنَى الْجَنَّتَیْنِ دَانٍ ﴿۵۴ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ِ﴿۵۵

بر بسترهایی که آستر آنها از پارچه های ابریشمین است تکیه می زنند، و چیدن میوه های آن دو باغ در دسترس است (۵۴) پس کدامین نعمت های پروردگارتانرا انکار می کنید (۵۵)

جالب توجه این که: گران قیمت ترین پارچه ای که در دنیا تصور می شود آستر این بسترها ذکر شده، اشاره به این که قسمت روئین آن چیزی است که از لطافت و زیبایی و جذابیت در وصف نمی گنجد، و به این ترتیب کم اهمیت ترین جنس های آن جهان، پرارزش ترین جنس های این جهان است، اکنون باید فکر کرد متاع پرارزش آن چگونه است.

فِیهِنَّ قَاصِرَ‌اتُ الطَّرْ‌فِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿۵۶ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵٧

در آن دو باغ بهشتی دلبرانی هست که به همسران خود چشم دوزند و پیش از آنها دست هیچ انس و جنی به آنها نرسیده است(۵۶) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید (۵۷)

برای طایفه ی جنّ زنان زیبای بهشتی از نوع جنّ و برای طایفه ی انس زنان زیبای بهشتی از نوع انسان است؛ که در آن جنّات به این زنان بهشتی هیچ انس و جنّی نزدیک نشده.[۱]

کَأَنَّهُنَّ الْیَاقُوتُ وَالْمَرْ‌جَانُ ﴿۵٨ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵٩

گویی که آنها یاقوت و مرجانند (۵۸) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۵۹)

همسران نامبرده در صفای رنگ و بهاء و تلألؤ چون یاقوت و مرجانند. یعنی لبانی چون یاقوت و چهره ای چون مرجان، سفید و زیبا دارند.

هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ ﴿۶٠ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶١

آیا پاداش نیکی جز نیکی است (۶۰) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید (۶۱)

امام صادق(ع) می فرماید: این آیه عمومیت و شمول کامل دارد، درباره ی مؤمن و کافر، نیکوکار و بدکار جاری می شود (که پاسخ نیکی را باید به نیکی داد) و هرکس به او نیکی شود باید جبران کند، و راه جبران این نیست که به اندازه ی او نیکی کنی، بلکه باید بیش از آن باشد، زیرا اگر همانند آن باشد نیکی او برتر است، چرا که او آغازگر بوده! بنابراین؛ پاداش الهی در قیامت نیز بیش از عمل انسان در دنیا خواهد بود. و این قانون یعنی جزای احسان به احسان، خود نعمتی است بزرگ از ناحیه ی خداوند بزرگ، و نشان می دهد که پاداش او در برابر اعمال بندگان نیز درخور کرم اوست نه درخور اعمال آنها، تازه اگر آنها عملی دارند، و اطاعتی می کنند آن هم به توفیق و لطف خداست و برکاتش نیز به خودشان می رسد.

وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ ﴿۶٢ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶٣

و غیر از آن دو، دو باغ دیگر نیز هست (۶۲) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۶۳)

دو بهشت قبلی مخصوص اهل اخلاص است، که ترس شان از عذاب خدا و از فوت ثواب های او نیست، بلکه از مقام او است. اما دو بهشت دیگر نیز هست که هرچند محتوی و نعمت هایی که در آنها است شبیه دو بهشت اول است، ولی از نظر درجه، فضل و شرف پایین تر از آن دو بهشت است؛ و مخصوص مؤمنینی است که درجه ی ایمان شان پایین تر از درجه ی ایمان اهل اخلاص است، مؤمنینی که خدای سبحان را به خاطر ترس از جهنم، یا رسیدن به بهشت عبادت می کنند، که این گروه همان اصحاب یمین در سوره واقعه هستند.

مُدْهَامَّتَانِ ﴿۶۴ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۵

چنان سبز است که به سیاهی می زند(۶۴) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۶۵)

در وصف دو بهشت مذکور می فرماید: آن قدر سبز است که سبزیش و طراوت و شادی و خرمی درختانش به نهایت رسیده و برگ ها متمایل به سیاهی شده (یشمی) .

فِیهِمَا عَیْنَانِ نَضَّاخَتَانِ ﴿۶۶ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶٧

در آنها دو چشمه ی جوشان است (۶۶) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۶۷)

دو چشمه که چون فواره با شدت می جوشند.

فِیهِمَا فَاکِهَهٌ وَنَخْلٌ وَرُ‌مَّانٌ ﴿۶٨ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶٩

در آن دوبهشت، درخت های میوه و درخت خرما و انار است (۶۸) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید (۶۹)

اما انتخاب این دو میوه از میان میوه های بهشت به خاطر تنوع این دو می باشد، یکی غالباً در مناطق گرم می روید، و دیگری در مناطق سرد، یکی ماده قندی دارد، و دیگری ماده اسیدی، یکی از نظر طبیعت گرم، و دیگری از نظر طبیعت سرد است، یکی غذا، و دیگری برطرف کننده تشنگی است.

فِیهِنَّ خَیْرَ‌اتٌ حِسَانٌ ﴿٧٠ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿٧١

درآن جا زنانی نیک سیرت وزیبا رویند(۷۰) پس‎کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۷۱)

یعنی همسران بهشتی هم اخلاق خوبی دارند، و هم صورت های زیبا، و به عبارتی دیگر سیرت و صورت شان هر دو خوب است. امام صادق(ع) می فرماید: آنان زنان دنیایی هستند و از حوریان بسی زیباترند.

حُورٌ‌ مَّقْصُورَ‌اتٌ فِی الْخِیَامِ ﴿٧٢ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿٧٣

حورانی پرده نشین در میان خیمه ها هستند(۷۲) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۷۳)

یعنی همسران از دید اجانب در امانند، زنانی مبتذل نیستند، که غیر از شوهران نیز ایشان را تماشا کنند.

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿٧۴ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿٧۵

دست هیج انس و جنی پیش از ایشان به آنها نرسیده است (۷۴) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۷۵)

البته چنان که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود زنان و مردانی که در این دنیا همسر یکدیگرند، هرگاه هر دو با ایمان‎ و بهشتی باشند درآنجا به هم ملحق می شوند، و با هم در بهترین شرایط و حالات زندگی می کنند. و حتی از روایات استفاده می شود که مقام این زنان برتر از حوریان بهشت است به خاطر عبادات و اعمال صالحی که در این جهان انجام داده اند.

مُتَّکِئِینَ عَلَىٰ رَ‌فْرَ‌فٍ خُضْرٍ‌ وَعَبْقَرِ‌یٍّ حِسَانٍ ﴿٧۶ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿٧٧

بر پشتی های سبز و بسترهای زیبا تکیه زده اند (۷۶) پس کدامین نعمت های پروردگارتان را انکار می کنید(۷۷)

این در حالی است که این بهشتیان بر تخت هایی تکیه زده اند که با بهترین و زیباترین پارچه های سبز رنگ پوشانده شده است. به هرحال این تعبیرات همه حاکی از این است که بهشت همه چیزش ممتاز است، میوه ها، غذاها، قصرها، فرش ها، و خلاصه هرچیزش در نوع خود بی نظیر و بی مانند است، بلکه باید گفت تعبیرات نیز هرگز نمی تواند آن مفاهیم بزرگ و بی مانند را در خود جای دهد، و تنها شبحی از آن را در ذهن ما ترسیم می کند.

تَبَارَ‌کَ اسْمُ رَ‌بِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَ‌امِ ﴿٧٨

پر خیر و مبارک است نام پروردگار تو که شکوهمند و با کرامت است(۷۸)

این آیه ثنایی است جمیل برای خدای تعالی، که چگونه دو نشئه ی دنیا و آخرت، مالامال از نعمت ها و برکات نازله از ناحیه ی اوشده و رحمتش سراسر دو جهان را فراگرفته. و جمله ی ” ذی الجلال و الاکرام” اشاره به این است که، تمام افعال خدا و آنچه را که در آیات فوق بیان داشت از صفات او سرچشمه می گیرد. یعنی، اگر عالم هستی را با نظام آفرید به دین جهت است که او خالق است. و اگر کارهایش متقن و بدون نقطه ضعف است، به خاطر این است که او علیم و حکیم است. و اگر مؤمنان را جزای خیر می دهد، چون او ودود، غفور، رحیم و شکور است. و اگر مجرمین را جزای شرّ می دهد، به علت این است که او منتقم و شدید العقاب است. بنابراین؛ تمام نعمت هایی که در این سوره اشاره شد ناشی از اسما و صفات حق تعالی به خصوص صفت رحمانیت اوست. در حدیثی از رسول خدا (ص) آمده که هرکس خدا را به “یا ذاالجلال و الاکرام” بخواند دعایش مستجاب می شود.

[۱] – مجمع البیان ، ج ۹ ، ص ۲۰۸