ترجمه و توضیح سوره زمر ۳۱ – ۱۶

لَهُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ النَّارِ‌ وَمِن تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَٰلِکَ یُخَوِّفُ اللَّـهُ بِهِ عِبَادَهُ یَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ ﴿١۶

آنها را از بالای سرشان و پایین شان پرده هایی از آتش است. این چیزی است که خدا بندگانش را بدان بیم می دهد. ای بندگان من! پس از من بترسید. (۱۶)

در واقع همان طور که در دنیا جهل و کفر و ظلم، تمام وجود مشرکین را احاطه کرده بود، در آخرت نیز آتش از همه ی جهات به ایشان احاطه پیدا می کند. اگر خدا تهدید به عذاب می کند، به خاطر لطف و رحمتش نسبت به بندگانش است تا گرفتار چنین سرنوشت شومی نشوند، و این مطلب از تعبیر « عباده، بندگانش » که به طور مکرر آمده معلوم می شود.

وَالَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّـهِ لَهُمُ الْبُشْرَ‌ىٰ فَبَشِّرْ‌ عِبَادِ ﴿١٧

و کسانی که از بندگی طاغوت اجتناب کرده و به خدا روی آورده اند، آنها را بشارت است. پس بندگانم را بشارت بده. (۱۷)

کلمه ی ( طاغوت ) عبارتست از هرگونه شرک و بت پرستی و هواپرستی و تسلیم در برابر حاکمان جبّار، و هر معبودی به غیر خدای تعالی. آیه شریفه بشارتی است به کسانی که از پرستش طاغوت اجتناب کرده اند، امّا به صرف اجتناب اکتفا نمی فرماید، و اضافه می کند که صرف نفی خدایان فایده ای ندارد، بلکه آنچه فایده دارد، بازگشت به سوی خداست، یعنی هم خدا را بپرستد، و هم غیر خدا را نپرستد، این است عبادت با اخلاص دین.

الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَـٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّـهُ وَأُولَـٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿١٨

همان هایی که به سخن گوش می دهند، و بهترین آن را پیروی می کنند، این ها همان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، و این ها همان خردمندانند. (۱۸)

آیه شریفه ویژگی کسانی را که مورد بشارت خدای تعالی قرار گرفتند را بیان می کند، که آنها بر فطرت الهی خود باقی مانده اند، چون انسان فطرتاً اگر زشت و زیبا را ببیند، به سوی زیبا متمایل می شود، و اگر زیبا و زیباتر را ببیند، به سوی زیباتر می گراید. پس این که آیه شریفه بندگان خدا را توصیف فرموده: به این که پیرو بهترین قولند، به این معناست که بر فطرت الهی خویش، طالب حق و زیبایی هستند، و هر جا که باید بین حق و باطل، زیبایی و زشتی، رشد و گمراهی و … را انتخاب کنند، اولی را انتخاب می کنند، به همین جهت، به هر سخنی که گوش دهند به این امید گوش می دهند، که در آن به حقی برخورند، و می ترسند که در اثر گوش ندادن آن، حق از ایشان فوت شود. در ادامه می فرماید: صفت پیروی از قول، خود هدایتی الهی است، و این هدایت که عبارت است از طلب حق، و آمادگی تمام برای پیروی از آن هرجا که یافت شود، هدایتی اجمالی است، که تمامی هدایت های جزئی و تفضیلی و رسیدن به هریک از معارف الهیه به آن منتهی می شود. در پایان می فرماید: این ها تنها کسانی هستند که صاحب عقلند، گویی عقل نیرویی است که با آن به سوی حق راه یافته می شود، علامت داشتن عقل پیروی از حق است. همان طور که در تفسیر ( بقره/ ۱۳۰) آمده که سفیه آن کسی است که دین خدا را پیروی نکند، و در نتیجه عاقل کسی است که دین خدا را پیروی کند.

أَفَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَهُ الْعَذَابِ أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِی النَّارِ‌ ﴿١٩

پس آیا کسی که حکم عذاب بر او قطعی شده، آیا تو کسی را که در آتش است رها توانی کرد؟ (۱۹)

کلمه عذاب آن روز که آدم به شوی زمین هبوط می کرد، واجب و ثابت شد برای هر کسی که کفر بورزد، در آن روز به او گفتند: ( کسانی که کفر بورزند و آیات ما را تکذیب کنند، اهل آتش و در آن خالد خواهند بود. « بقره/۳۹»)، لذا چون پیامبران الهی و ازرجمله رسول خدا (ص) به هدایت گمراهان سخت علاقمند بودند، و گاه در این راه خود را به زحمت می انداختند، آیه شریقه ایشان را دلداری می دهد که این عالم جای آزادی و انتخاب و امتحان است، و گروهی سرانجام به واسطه ی کفر و تکذیبشان مستوجب آتش می شوند، و عذاب برای آنها واجب می گردد، و تو هرگز نخواهی توانست ایشان را از عذاب نجات دهی.

لَـٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَ‌بَّهُمْ لَهُمْ غُرَ‌فٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَ‌فٌ مَّبْنِیَّهٌ تَجْرِ‌ی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ‌ وَعْدَ اللَّـهِ لَا یُخْلِفُ اللَّـهُ الْمِیعَادَ ﴿٢٠

امّا کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند، برای ایشان غرفه هایی است که بالای آنها غرفه هایی بنا شده که نهرها از زیر آن روان است، وعده ی خداست، خدا خلف وعده نمی کند. (۲۰)

آیه شریفه در مقام خرسند ساختن رسول خدا (ص) و امیدوار کردن مؤمنین است، می فرماید: متقین در بهشت دارای برج هستند و چند غرفه ( غرف مبنیه ) دارند، آنهایی که چند غرفه دارند همه ی مراحل را دارند، غرفه های برتر برای اصول دینی است، بخش های فروع دین غرفه های زیرین است، و برای هر کار دینی که انجام می دهند، غرفه ای مشخص شده است. البته «غرف مبنیه » بهشت نظیر برج های دنیا نیست، در برج های دنیا اگر کسی در طبقه پنجم است، می تواند به مهمانی همسایه طبقه شش، هفت، یا هشت و… برود، و آنان نیز می توانند به او سر بزنند، امّا در بهشت کسی که در یک غرفه از غرف مبنیه است، توان آن را ندارد که بالا برود، درواقع او می خواهد بالا برود کسی جلوی او را نمی گیرد، امّا او نمی تواند برود، به دلیل این که او در دنیا نتوانست نماز شب خود را حفظ کند، امّا یک عده هستند می گویند: اگر سر برود سحر نرود، آنها می توانند هم بالا باشند و هم پایین.(۱) جوادی آملی

أَلَمْ تَرَ‌ أَنَّ اللَّـهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَکَهُ یَنَابِیعَ فِی الْأَرْ‌ضِ ثُمَّ یُخْرِ‌جُ بِهِ زَرْ‌عًا مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرَ‌اهُ مُصْفَرًّ‌ا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَذِکْرَ‌ىٰ لِأُولِی الْأَلْبَابِ ﴿٢١

آیا ندیدی که خدا از آسمان آبی را فرستاد، پس آن را به چشمه هایی که در زمین است راه داد، آن گاه به وسیله آن کشتزاری با رنگ های گونانگون بیرون می آورد، سپس خشک می گردد، آن گاه آن را زرد و بی روح می بینی، سپس خردش می گرداند؟ قطعا در آن یادآوریی است برای خردمندان.(۲۱)

آیه شریفه تذکری است از نظام حساب شده و با عظمت عالم هستی و ربوبیت پروردگار در این صحنه ی عظیم، و نیز تذکری است از پایان زندگی، و خاموش شدن شعله های حیات و سپس مسأله ی رستاخیز، و تجدید حیات مردگان که فقط صاحبان خرد آن را درک می کنند، همان ها که اهل تقوایند. این صحنه گرچه در عالم گیاهان است، ولی به انسان ها هشدار می دهد که همانند آن در عمر و حیات شما تکرار می شود، ممکن است مدت آن متفاوت باشد، اما اصول آن یکی است، تولد، نشاط و جوانی، و بعد پژمردگی و پیری، و سرانجام مرگ. به دنبال این درس بزرگ توحید و معاد، به مقایسه ای در میان مؤمن و کافر پرداخته تا این حقیقت را روشن سازد که قرآن و وحی آسمانی نیز همچون دانه های باران است که بر سرزمین دل ها نازل می شود، همان گونه که تنها زمین های آماده از قطرات حیات بخش باران منتفع می شود، تنها دل هایی از آیات الهی بهره می گیرد، که در سایه لطف او و خود سازی آمادگی و گسترش پیدا کرده است. لذا در آیه بعد علت گمراه نبودن متقین را بیان می فرماید.

أَفَمَن شَرَ‌حَ اللَّـهُ صَدْرَ‌هُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ‌ مِّن رَّ‌بِّهِ فَوَیْلٌ لِّلْقَاسِیَهِ قُلُوبُهُم مِّن ذِکْرِ‌ اللَّـهِ أُولَـٰئِکَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ ﴿٢٢

پس آیا کسی که خدا سینه اش را برای اسلام گشاده و او بر نوری از جانب پروردگار خویش است، (مانند سنگدلان است )؟ پس وای بر سنگدلانی که یاد خدا نمی کنند. ایشان در گمراهی آشکارند. (۲۲)

بعد از آن که در آیه قبلی فرمود: خاطر نشان کردن مسأله انزال آب از آسمان، و رویاندن روییدنی ها تذکری است برای خردمندان، که همان بندگان با تقوای خدایند، و این گروه همان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، اینک در این آیه می فرماید: علت این که این گروه مانند دیگران گمراه نیستند این است، که ایشان دارای نوری از ناحیه ی پروردگار خویش هستند، که با آن نور حق را می بینند، و دیگر این که این ها دلی نرم دارند، که از پذیرفتن حق، و هر قول حسنی که بشنوند، سرپیچی نمی کنند. شرح صدر به معنای گشادگی سینه است، تا ظرفیت پذیرفتن سخن را داشته باشد، پس شرح صدر برای اسلام، به این معنا خواهد بود که انسان وضعی به خود بگیرد که هر سخن حقی را بپذیرد، و آن را ردّ نکند. البته معنای این حرف این نیست که هر سخنی را هرچه باشد کورکورانه بپذیرد، بلکه با بصیرت نسبت به حق و شناختن راه رشد آن را می پذیرد. سپس او را به سواره ای تشبیه می کند که بر نوری سوار شده، راه می پیماید، و از هرچه بگذرد (یعنی هرچه که بر دلش بگذرد )، آن را به خوبی می بیند، و اگر حق باشد آن را از باطل تمیز می دهد، به خلاف سنگدل، همان گمراهی که در سینه اش شرحی و ظرفیتی نیست، تا گنجایش حق را داشته باشد، و نیز بر مرکبی از نور سوار نیست، تا حق را از باطل تمیز دهد، لذا با آیات خدا متذکر نمی شود، و در نتیجه به سوی حقی که آیات خدا بر آن دلالت می کند راه نمی یابد. پس در این آیه شریفه هدایت با لازمه اش تعریف شده، که همان شرح صدر و نورانیت قلب باشد، و ضلالت هم با لازمه اش، یعنی قساوت قلب از ذکر خدا، تعریف شده است

اللَّـهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِیَ تَقْشَعِرُّ‌ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَ‌بَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَىٰ ذِکْرِ‌ اللَّـهِ ذَٰلِکَ هُدَى اللَّـهِ یَهْدِی بِهِ مَن یَشَاءُ وَمَن یُضْلِلِ اللَّـهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿٢٣

خدا زیباترین سخن را به صورت کتابی که [آیاتش] همانند یکدیگر و با هم سازگار است نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان خشیت دارند، پوست بدنشان از آن به لرزه می افتد. سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم و آرام می گردد. این است هدایت الهی که هرکس را که بخواهد با آن هدایت می کند، و هر کس را که خدا گمراه کند، راهنمایی برای او نخواهد بود. (۲۳)

در آیات گذشته سخن از بندگانی در میان بود که، مطالب را می شنودند و بهترین آنها را برمی گزینند، و نیز سخن از شرح صدر و سینه های گشاده ای آمد که آماده ی پذیرش کلام حق است. این آیه هم به طور اجمال (مختصر) هدایت را بیان می کند، هرچند که این آیه بیان قرآن و تعریف آن نیز هست. لذا می فرماید: قرآن بهترین سخن است، چون مشتمل بر حق محض است، حقی که باطل به آن رخنه نمی کند، نه در عصر نزولش، و نه بعد از آن. سپس اضافه می کند که آیت و قسمت های مختلف قرآن شبیه یکدیگرند، و هیچ آیه ای با آیه دیگر اختلاف و ضدیتی ندارد، اختلافی که یکدیگر را نفی و دفع کنند، و آیات قرآن همدیگر را شرح و بیان می کنند. کسانی که خود را در برابر عظمت پروردگارشان مشاهده می کنند، اگر در چنین وضعیتی کلام خدا را بشنوند، متوجه ساحت عظمت و کبریایی او گشته، ترس و لرزه بر اندامشان احاطه می یابد، و پوست بدن هایشان شروع به جمع شدن می کند، سپس بدنشان نرم می شود، و دل هایشان آرام می گیرد، چون به یاد خدا می افتند، و با همان یاد خدا آرامش می یابند. چنین حالتی که به خاشعان دست می دهد، خود هدایت خداست، و این تعریف دیگری است برای هدایت از طریق لازمه ی آن. امّا هدایت خدا مخصوص بندگانی است که استعداد خود را برای پذیرش حق از دست نداده، به فسق و ظلم که مانع هدایتند، سرگرم نشده باشند. پس هدایت همه اش از خداست، چه با واسطه، و توسط انبیا و اولیا، و چه بدون واسطه، پس اگر کسی مشمول این هدایت نشود و گمراه بماند، دیگر هادی دیگری برای او نخواهد بود، چون هدایت کردن فقط کار خداست، بنابراین؛ هرکس را خدا گمراه سازد، هادی و راهنمایی پیدا نخواهد کرد.

أَفَمَن یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَقِیلَ لِلظَّالِمِینَ ذُوقُوا مَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ ﴿٢۴

پس آیا آن کس که در روز قیامت با صورت خود آن عذاب سخت را دفع می کند؟ و به ستمگران گفته می شود: آنچه را که دستاوردتان است بچشید. (۲۴)

آیه شریفه مقایسه ایست بین اهل ضلالت و اهل هدایت. می فرماید: آیا کسی که تلاش می کند با صورت خود عذاب را از خویش دفع کند، مثل کسی است که اصلا عذابی به او نمی رسد؟ امّا چرا صورت؟ چون گمراهان در قیامت دست هایشان به گردن هایشان بسته شده، و با دست هایشان نمی توانند آتش جهنم را از خود دور کنند؛ امّا اهل هدایت در آن روز در نهایت امنیت به سر می برند، و هرگز آتش دوزخ به آنها نمی رسد، آیا با این حال این دو طایفه مانند هم هستند؟ فرشتگان دوزخ در آن روز به ظالمان می گویند: بچشید آنچه را به دست آورده اید. جالب است که نمی گویند کیفر اعمالتان را بچشید ؛ بلکه می گویند: اعمالتان را بچشید، و این دلالت بر تجسم اعمال دارد، اعمالی که منشأ آن ظلم و ستمکاری بود.

کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَیْثُ لَا یَشْعُرُ‌ونَ ﴿٢۵ فَأَذَاقَهُمُ اللَّـهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَ‌هِ أَکْبَرُ‌ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ﴿٢۶

کسانی که پیش از آنان بودند نیز تکذیب کردند، پس از آنجا که گمان نمی کردند عذاب به سراغشان آمد. (۲۵) پس خدا در زندگی دنیا رسوایی را به آنان چشانید، و قطعا عذاب آخرت بزرگ تر است، اگر می دانستند. (۲۶)

یعنی قبل از این مردم، اقوامی دیگر آیات خدا را تکذیب کردند، و عذاب به سویشان آمد، آن هم از جهتی که هیچ احتمالش را نمی دادند، یعنی عذابشان ناگهانی و غافلگیرانه بود، و این بدترین و دردناک ترین عذاب است. در این آیه و آیه بعدش بیان عذاب خزی است، که بعضی از کفار بدان مبتلا می شوند، تا مایه عبرت دیگران شوند. کلمه (خزی ) به معنای ذلت و خواری است، و خدا به کفار این قسم عذاب را به رنگ های مختلف چشانید، گاهی به وسیله غرق شدن، و گاهی به فرو رفتن به زمین، گاهی با صیحه ی آسمانی، و گاهی با زلزله، و مسخ شدن، و یا کشتار دسته جمعی.

وَلَقَدْ ضَرَ‌بْنَا لِلنَّاسِ فِی هَـٰذَا الْقُرْ‌آنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ لَّعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُ‌ونَ ﴿٢٧ قُرْ‌آنًا عَرَ‌بِیًّا غَیْرَ‌ ذِی عِوَجٍ لَّعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ ﴿٢٨

و به راستی در این قرآن برای مردم از هرگونه مثلی آوردیم، باشد که آنان پند گیرند. (۲۷) قرآنی عربی که هیچ کژی در آن نیست. باشد که آنها راه تقوا پویند. (۲۸)

آیه به جامعیت قرآن اشاره می فرماید که از هر نوع مثلی، چیزی در آنست خواه از سرگذشت ستمگران، و خواه از اسرار خلقت و نظام آفرینش، و خواه از احکام و قوانین و… بلکه مردم متنبه و متذکر شوند و عبرت گیرند، و از راه خطا به راه مستقیم بازگردند. سپس قرآن را مدح می کند که هم فصیح و شیرین و جذاب است، و هم این که هیچ گونه انحراف و تضاد و تناقضی در آن نیست. هدف از نزول چنین کتابی این است که شاید مردم پس از متذکر شدن به حقایق آن، پرهیزگار گردند.

ضَرَ‌بَ اللَّـهُ مَثَلًا رَّ‌جُلًا فِیهِ شُرَ‌کَاءُ مُتَشَاکِسُونَ وَرَ‌جُلًا سَلَمًا لِّرَ‌جُلٍ هَلْ یَسْتَوِیَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّـهِ بَلْ أَکْثَرُ‌هُمْ لَا یَعْلَمُونَ ﴿٢٩

خدا مردی را مثل زده است که مملوک شریکانی بدخو و ناسازگار است، و مردی است که تنها تسلیم یک نفر است. آیا این دو در مثل یکسانند؟ حمد مخصوص خداست ولی بیشترشان نمی دانند. (۲۹)

درواقع آیه شریفه برای مقایسه یک مشرک و یک موحد این مثال را می زند: مشرکی که ارباب و خدایان متعدد و مختلف را می پرستد، که همه در شخص وی شریکند، و بر سر او با هم مشاجره دارند، این خدا او را دستور می دهد کاری را انجام دهد، آن خدای دیگر از آن عمل نهی اش می کند، و هر یک از خدایان می خواهند که مشرک نامبرده بنده ی خصوصی او باشد، و تنها او را خدمت کند. امّا شخص موحدی که خالص در اختیار یک معبود است، و هیچ کس با آن معبود در وی مشارکت ندارد، در نتیجه موحد تنها او را بر طبق اراده اش خدمت می کند، بدون این که کسی با خدا بر سر او منازعه داشته باشد، آیا این دو شخص یکسان هستند؟ بدیهی است که وضع موحد بهتر است، چراکه خط و برنامه اش مشخص است، و گرفتار تردید و سرگردانی نمی شود، چون فقط تحت ولایت و پرستش یک خداست. سپس می فرماید:( الحمدلله ) یعنی حمد و سپاس مخصوص اوست، بدان جهت که بندگی کردن برای او بهتر است از بندگی کردن برای غیر او؛ امّا بیشتر مردم مزیت و برتری پرستش خدای واحد را بر پرستش غیر خدا را نمی دانند، با این که این مزیت برای کسی که کمترین بصیرتی داشته باشد، کاملا روشن است.

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُم مَّیِّتُونَ ﴿٣٠ ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ عِندَ رَ‌بِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ ﴿٣١

قطعا تو خواهی مُرد، و آنها نیز خواهند مُرد (۳۰) سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان مجادله خواهید کرد. (۳۱)

یعنی عاقبت تو و عاقبت ایشان، هر دو مُردن است، و سپس شما همگی ( رسول خدا و مؤمنان و مشرکان) در روز قیامت بعد از آن که نزد پروردگارتان حاضر شدید، بگو مگویی خواهید کرد. در سوره فرقان /۳۰ گوشه ای از این مخاصمه، یعنی کلام رسول خدا (ص) علیه دشمنانش را حکایت می کند می فرماید: ( قال رسول الله یا ربِّ انّ قومی اتخذوا هذا القرآن مهجورا، رسول می گوید: پروردگارا! قوم من این قرآن را متروک گذاشتند). کلمه ( اختصام ) به معنای این است که هر یک از دو طرف دعوا، کلام طرف دیگر را ردّ می کند.