ترجمه و توضیح سوره سجده ۱۵ – ۱

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش از آن همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

الم ﴿١ تَنزِیلُ الْکِتَابِ لَا رَیْبَ فِیهِ مِن رَّبِّ الْعَالَمِینَ ﴿٢

الف، لام، میم (۱) فروفرستادن این کتاب، که هیچ شکی در آن نیست از طرف پروردگار جهانیان است. (۲)

این آیه درواقع پاسخ به دو سؤال است، گویی نخست از محتوای این کتاب آسمانی سؤال شده، در پاسخ می گوید: محتوای آن حق است و جای کمترین شک و تردید نیست، سپس سؤال از ابداع کننده آن به میان می آید، در پاسخ می گوید: این کتاب از سوی رب العالمین است.[۱] در جمله: (من رب العالمین) این نکته به کار رفته. و به خواننده می فهماند که در این سوره از وحدانیت خدا و معادی که وثنیت بت پرست منکر آنست گفتگو شده، چون وثنی ها قایل به وجودی به نام رب العالمین نیستند، برای هر عالمی ربّی قایلند، و ربّ همه آن ربّ ها را خدا می دانند، و (خدا منزه و بزرگ تر از آنست از آن چه اینان می گویند، و بسیار هم بزرگ تر). [۲]

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ ۚ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِیرٍ مِّن قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ ﴿٣

آیا می گویند: آن را به دروغ ساخته است؟ بلکه آن حق است و از جانب پروردگار توست، تا مردمی را که پیش از تو بیم دهنده ای برایشان نیامده هشدار دهی، امید که هدایت یابند. (۳)

آیه شریفه به تهمتی که بارها مشرکان و منافقان بی ایمان به این کتاب بزرگ آسمانی بسته بودند اشاره می کند، و می فرماید: آنها می گویند: محمد (ص) این ها را به دروغ بر خدا افترا بسته است و از ناحیه خدا نیست، امّا باید بدانند که این افترا نیست، بلکه سخن حقی است از سوی پروردگارت، و دلیل حقانیت آن در خود آن آشکار و نمایان است. هدف از نزول قرآن اینست که قومی را انذار کنی که پیش از تو انذار کننده ای که دعوت خود را آشکارا و توأم با معجزات و در محیطی گسترده آشکار سازد، نداشته اند، شاید هدایت شوند. اگر فرمود: شاید هدایت شوند، برای اینست که قرآن زمینه ساز هدایت است، ولی تصمیم گیری نهایی به هر حال با خود انسان است. باید توجه داشت که گرچه دعوت پیامبر (ص) هم بشارت است و هم انذار و پیامبر (ص) بیش از آن چه نذیر است، بشیر است، ولی در برابر قومی گمراه و لجوج باید بیشتر روی انذار تکیه کرد.[۳]

اللَّـهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ ۖ مَا لَکُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَلَا شَفِیعٍ ۚ أَفَلَا تَتَذَکَّرُونَ ﴿۴

خدا کسی است که آسمان ها و زمین و آن چه را که میان آن دو است در شش روز آفرید، آن گاه بر عرش قرار گرفت، برای شما غیر از او سرپرست و شفیعی نیست، پس آیا پند نمی گیرید؟ (۴)

تعبیر به «استوای در عرش» کنایه از مقام تدبیر موجودات، و به نظام در آوردن آنهاست، نظامی عام و پیوسته، که حاکم بر همه آنها باشد، به همین دلیل در اغلب موارد به دنبالش یکی از تدبیرها را به عنوان نمونه ذکر کرده، مانند: [ثم استوی علی العرش یعلم ما یلج فی الارض، سپس بر عرش مستولی گشت، او می داند چه چیزها در زمین فرو می رود، (حدید/۴)]. اگر بعد از خلقت آسمان ها و زمین مسأله استوا بر عرش را ذکر کرد، برای این است که بت پرستان منکر خالق بودن خدا نیستند، بلکه می گویند: تدبیر عالم که همان ربوبیت بوده باشد کار خدایان ماست، در نتیجه الوهیت یعنی استحقاق پرستش نیز مختص به آن خدایان است، و برای خدا تنها این می ماند که ربّ آن ارباب و معبود آن معبودان است. پس آیه می فهماند که خلقت و تدبیر کار یک نفر است و برای همین بلافاصله به موضوع ولایت و شفاعت اشاره می کند که از شؤون تدبیر است. کلمه «ولیّ» به معنای کسی است که تدبیر چیزی را به عهده داشته باشد، یعنی همه ی امور مخلوقات تحت تدبیر خدا هستند و کسی در این کار شریک او نیست. امّا شفیع به معنای کسی است که چیز ناقص را با اضافه کردن چیز دیگر تکمیل کند، مثلا هر یک از ابر و باران و آفتاب و سایه، و امثال آن شفیع روییدنی ها هستند، چون همدیگر را کامل کرده تا در نهایت گیاهی بروید. حال وقتی پدید آورنده این اسباب خداست، پس شفیع واقعی خداست. به بیانی دیگر، اگر به اسمای خدا که واسطه ی بین خدا و مخلوقاتش هستند، توجه کنیم متوجه می شویم اسمای خدا دارای سلسله مراتب است و بعضی در ذیل بعضی دیگر قرار می گیرند، مثلا خدای تعالی بدان جهت که شافی و معافی و رؤوف و رحیم است بیماران را شفا می دهد، حال چون اسم شافی اخص از اسم رؤوف و رحیم است، و تنها او مربوط به شفای بیماران است، به همین جهت اسم شافی بین مریض و اسم رؤوف و رحیم واسطه می شود، و با وساطت اسم شافی ، اثر رحمت در بیمار تکمیل می گردد، پس خدا هر فیضی را که به خلق می رساند، به وساطت یکی از اسمای حسنایش می رساند، و در نتیجه خدا با بعضی از اسمای خود نزد بعضی دیگر شفیع می شود، هم چنان که خود ما همه روزه پناه می بریم به رحمت او از غضبش، یا پناه می بریم به فضلش از عدلش. پس وقتی گفته می شود خدا شفیع می شود یعنی نزد خودش شفیع می شود، نه نزد غیر خودش. در پایان می فرماید: تا کی می خواهند متذکر نشوند، و نفهمند که ملک و تدبیر هر دو از خدای سبحان است، و او یگانه معبود به حق است و غیر از او ولی و شفیعی ندارند.[۴] قابل توجه: این جریان آفرینش آسمان ها و زمین و بین آن دو که در شش روز مطرح شد، یعنی در شش دوره، که دو دوره برای خلق آسمان ها، و دو دوره برای زمین، و قهرا دو دوره هم برای بین آسمان ها و زمین بوده، که خدا می داند شاید هر دوره ای میلیاردها سال طول کشیده.[۵]

یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَهٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ ﴿۵

امور را از آسمان به سوی زمین تدبیر می کند، سپس در روزی که مقدار آن هزار سال از سال هایی است که شما می شمرید، به سوی او بالا می رود. (۵)

بعد از آن که خداوند به آفرینش شش دوره ای آسمان ها و زمین و ما بین آن دو اشاره فرمود، در اینجا سخن از پرورش است که چگونه می پروراند، فرمود: یکی این که تدبیر امور (کارها) از آسمان شروع می شود، دیگر این که در زمین می ماند و زمین و اهل زمین را می پروراند، و در پایان بازگشتش هم عروج به سوی خداست، در روزی که اندازه آن هزار سال است به حساب و شمارش شما. خدا امور را از آسمان تنزّل می دهد، یعنی نقشه و مهندسی اینها در مخازن بالاتر ترسیم می شود، بعد تنزّل پیدا می کند، در سوره مبارکه ی حجر می فرماید: [إن مِن شیءٍ الّا عندنا خزائنه و ما ننزّله الّا بقدر معلوم، و خزاین همه چیز، تنها نزد ماست، ولی ما جز به اندازه معین آن را نازل نمی کنیم. (حجر/۲۱)]. منظور از آسمان در (یدبّر الامر من السماء)، قهراً منظور از سماء، این آسمان ظاهر نخواهد بود بلکه مخازنی از مخازن الهی است که آن مخزن به روی کفار گشوده نمی شود، این که فرمود: (لا تفتح لهم ابواب السماء)، پس معلوم می شود که منظور، این آسمانی که مخزن امور غیبی است، وگرنه این آسمان ظاهری که مورد رفت و آمد بسیاری از کافران است. سپس همین امور آسمانی که به زمین تنزل کرده است، به سوی الله بازگشت می کنند، چون می فرماید: [ألا إلی الله تصیر الامور، آگاه باشید که همه امور به سوی خدا برمی گردد (شوری/۵۳)]، در روزی که به اندازه هزار سالی است که شما می شمارید. و اگر در سوره معارج مقدار آن را پنجاه هزار سال خوانده، چون روز قیامت پنجاه موقف بازرسی دارد که هر موقف هزار سال طول می کشد. از وجود مبارک پیامبر (ص) سؤال شد: چه روز طولانی است! حضرت فرمود: قسم به ذات خدایی که جانم در دست اوست، این پنجاه هزار سال برای مؤمن کوتاه تر از خواندن یک نماز واجب است.[۶]

ذَٰلِکَ عَالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَهِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ﴿۶

او دانای نهان و آشکار است، شکست ناپذیر مهربان است. (۶)

بعد می فرماید: این که ذات اقدس الهی می آفریند و می پروراند، هم از مخزن غیب تنزل می دهد، هم در زمین نگهداری می کند، و هم مسیر اینها را به طرف خود در روزی که هزار سال است تدبیر می کند، این سه کار را انجام می دهد، برای این که: ۱) او عالم غیب است، یعنی امور را از مخزن غیب مهندسی می کند، ۲) عالم الشهاده است، امور در صحنه زمین اجرا می شود، ۳) عزیز و نفوذناپذیر است، در تمام کارها کار آمد است و هیچ آسیبی نمی بیند، ۴) رحیم و مهربان است.[۷]

الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ ۖ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِینٍ ﴿٧ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَهٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِینٍ ﴿٨

همان کسی که همه چیز را نیکو آفرید، و آفرینش انسان را از گل آغاز کرد. (۷) سپس نسل او را از چکیده ی آبی حقیر مقرر کرد. (۸)

موجود حسن، موجودی است که اجزایش نسبت به هم و نسبت به هدف و غایتی که برای آن خلق شده، سازگار باشد. اگر در موجودات مختلف دقت شود معلوم می شود که همه دارای اجزایی هستند که لازمه کمال و سعادت آنهاست، و به نحو خیره کننده ای بین این اجزا هماهنگی و سازگاری وجود دارد، به طوری که بهتر از آن قابل تصور نیست.[۸] پس هیچ موجودی بدان جهت که موجود و مخلوق است متصف به بدی نیست، چون خدای تعالی خلقت هر موجودی را نیکو خوانده. امّا مراد به انسان، نوع آدمی است، می خواهد بفرماید: مبدأ خلقت انسان همان اولین فردی است که ازگل خلق شده، نه فرد فرد انسان ها، که از آبی بی مقدار خلق شده اند، چون فرزندانش از راه تناسل و تولد از پدر و مادر پدید آمدند. با توجه به آیه بعد که می فرماید: سپس نسل او را از آبی بی مقدار خلق کرد.[۹]

ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِیهِ مِن رُّوحِهِ ۖ وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ ۚ قَلِیلًا مَّا تَشْکُرُونَ ﴿٩

آن گاه او را تنظیم کرد، و از روح خویش در او دمید، و برای شما شنوایی و چشم ها و دل ها قرار داد، اندکی سپاس می گزارید. (۹)

می فرماید: ما او را به صورت مجسمه سازی خلق نکردیم، او را مستوی الخلقه خلق کردیم، یعنی تمام ساختار درونی او، دستگاه گوارش او، قلب و مغز و ریه و روده و …. او را آفریدیم، و این مراحل را هم به سرعت گذراندیم، اگر چیزی بخواهد از جمادی به انسانی برسد باید دوران نبات را، دوران حیوان را طی کند، آن را با سرعت طی کند، این طی سریع را در سوره مبارکه مؤمنون فرمود: این نطفه را علقه کردیم، علقه را مضغه کردیم، مضغه را عظام کردیم، پس استخوان ها را با گوشت پوشاندیم، همه این کارها را کردیم، منتها سریع انجام شد. سپس خدا از روحی شریف که منسوب به خودش بود در او دمید. بعد درباره همین انسان دو بیان شفاف دارد فرمود: این از علوم بیرونی تهی بود، یعنی روزی که به دنیا آمده از علوم هیچ خبری نداشت، برای این که عالم بشوید برای شما گوش و چشم و دل ها قرار داد، حال اگر اینها را به جا مصرف کنید که شکر عملی است، و حمد خدا را به جا بیاورید که شکر لسانی است، اما بسیاری از افراد حق شناسی نمی کنند.[۱۰]

وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ۚ بَلْ هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ کَافِرُونَ ﴿١٠

و گفتند: آیا وقتی در زمین ناپدید شدیم، در آفرینش تازه ای خواهیم شد؟ بلکه آنها به لقای پروردگارشان کافرند. (۱۰)

کفار می گویند: آیا وقتی مردیم، و اجزای بدنمان متلاشی گشته، و خاکش در زمین گم شد، به طوری که اجزای بدنمان از یکدیگر تمیز داده نشد، و چیزی از ما نماند که دوباره خلق شویم، آیا دوباره خلق می شویم؟ و به همان صورت اول که داشتیم برمی گردیم؟ در اینجا خدای سبحان می فرماید: کفار منکر خلقت جدید و قدرت ما بر آن نیستند، بلکه تنها علت این انکارشان این است که رجوع به سوی ما و لقای ما را منکرند، یعنی نمی خواهند به حضور خدای سبحان بیایند، تا آزادی عمل پیدا کنند و هر چه می خواهند انجام دهند.[۱۱]

قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ ﴿١١

بگو: فرشته مرگ که بر شما گمارده شد، جانتان را می ستاند، آن گاه به سوی پروردگارتان بازگردانده می شوید. (۱۱)

خدای تعالی به رسول گرامی خود دستور داده که در پاسخ منکران معاد به ایشان بگو: که حقیقت مرگ بطلان و نابود شدن انسان نیست، و شما انسان ها در زمین گم نمی شوید، بلکه ملک الموت شما را بدون این که چیزی از شما کم شود، بلکه به طور کامل می گیرد، ( توفی گرفتن به طور کامل را می رساند)، و شما را از بدن هایتان بیرون می کشد، به این معنا که علاقه شما را از بدن هایتان قطع می کند. و چون تمام حقیقت شما ارواح شماست، پس شما یعنی همان کسی که کلمه (شما) خطاب به ایشان است، بعد از مردن هم محفوظ و زنده اید، و چیزی از شما گم نمی شود، آن چه گم می شود و از حالی به حالی تغییر می یابد، و از اول خلقتش دائما در تحول و دست خوش تغییر بود، بدن های شما بود، نه شما، شما بعد از مردن بدن ها محفوظ می مانید، تا روزی که اجازه بازگشت به بدن یافته، به سوی پروردگارتان برای حساب و جزاء برگردید.[۱۲]

وَلَوْ تَرَىٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاکِسُو رُءُوسِهِمْ عِندَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ ﴿١٢

و اگر می دیدی هنگامی که مجرمان در پیشگاه پروردگارشان سرها را به زیر افکنده، پروردگارا! دیدیم و شنیدیم، پس ما را بازگردان تا کار شایسته کنیم، که اینک ما به یقین رسیده ایم. (۱۲)

می فرماید: چه می شد که همین مجرمین منکر لقاء الله را می دیدی، که چگونه سرها را نزد پروردگارشان به زیر افکنده، و خواری و ذلت از هر سو احاطه شان کرده، و به آنچه امروز منکرش هستند اعتراف می کنند، و می گویند: پروردگارا! با دو چشم خود دیدیم، و با دو گوشمان حق را شنیدیم، و تسلیم شدیم، پس ما را برگردان تا عمل صالح انجام دهیم، چون ما دارای ایمان و یقین شده ایم، ولی هرگز برنخواهند گشت. قابل توجه این که: تنها سرمایه نجات بخش در قیامت عمل صالح همراه با ایمان و یقین است. [۱۳]

وَلَوْ شِئْنَا لَآتَیْنَا کُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَـٰکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ ﴿١٣

و اگر می خواستیم، به هر کسی هدایتش را می دادیم، لیکن این سخن از جانب من حتمی شده است که به یقین جهنم را از همه جنیّان و آدمیان آکنده سازم. (۱۳)

اگر می خواستیم به هر کس چه مؤمن و چه کافر هدایتش را ارزانی می داشتیم. یعنی همان طور که مؤمنین با اختیار و اراده خود دارای هدایت شدند، کافران را نیز مانند مؤمنین هدایت می کردیم، بعد از امتناع ابلیس از سجده بر آدم، و سوگندش برای این که همگی را گمراه کند، مگر بعضی از بندگان که مخلصند، یک حکمی را به طور حتم مقرر کردم که، جهنم را از پیروان ابلیس، خواه جنّ باشد، خواه انسان، پر کنم و در عذاب جاودانه درآورم. پس اگر خدا هدایت شان نمی کند به خاطر فسق و ظلم و خروج شان از عبودیت پروردگارشان می باشد.[۱۴]

فَذُوقُوا بِمَا نَسِیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَـٰذَا إِنَّا نَسِینَاکُمْ ۖ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿١۴

پس به سبب آن که دیدار این روزتان را از یاد بردید، بچشید، ما نیز شما را از یاد برده ایم، و بچشید عذاب همیشگی را به خاطر اعمالی که انجام می دادید. (۱۴)

وقتی حکم حتمی خدا چنین است که پیروان ابلیس عذاب را بچشند، پس شما نیز عذاب را بچشید، به خاطر این که به لقای چنین روزی بی اعتنایی کردید، آن قدر که حتی آن را انکار نمودید و عمل صالحی انجام ندادید، که در امروز پاداش نیکی بگیرید، به همین دلیل ما نیز امروز به آن چه برای شما مهم است یعنی به سعادت و نجات شما بی اعتناییم. پس بچشید عذاب دائمی را به خاطر همان اعمال زشتی که می کردید.[۱۵]

إِنَّمَا یُؤْمِنُ بِآیَاتِنَا الَّذِینَ إِذَا ذُکِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا یَسْتَکْبِرُونَ ۩ ﴿١۵﴾ {سجده واجب}

تنها کسانی به آیات ما می گروند که چون آن را به ایشان یادآوری کنند، به حال سجده می افتند، و به ستایش پروردگارشان تسبیح می گویند و آنها بزرگی نمی فروشند. (۱۵)

بعد از آن که مقداری درباره کفار و منکرین معاد سخن گفت، که اینان در دنیا از ایمان و عمل صالح استکبار می ورزند، اینک در این فصل از آیات شروع می کند به بیان خصوصیات افرادی که به پروردگار خود ایمان دارند، و در برابر حق خاضعند، وقتی حق را به یادشان بیاورند، و پند و اندرزشان دهند، دل هاشان در برابر آن خاضع می شوند. لذا علامت آمادگی برای ایمان حقیقی را چنین بیان می فرماید: که نسبت به مقام ربوبیت پروردگارشان تذلل دارند، و از خضوع در برابر آن مقام و تسبیح و حمد او استکبار نمی ورزند، یعنی وقتی به آیات پروردگارشان که دلالت بر وحدانیت او در ربوبیت و الوهیت دارد تذکر داده می شوند، و هم چنین لوازم ربوبیت او را که همان مسأله معاد و دعوت نبوت به سوی ایمان و عمل صالح است به یادشان بیاورند، بی اختیار به زمین می افتند، و به حالت سجده برای خدا در می آیند تا تذلل و بیچارگی خود را اظهار کنند، و او را توأم با ثنای جمیل از هر نقصی منزه می دارند، در حالی که تکبر نمی کنند.[۱۶]

– نمونه، ج ۱۷، ص۱۰۸[۱]

– المیزان، ج ۱۶، ص۳۸۱ [۲]

– نمونه، ج ۱۷، ص ۱۱۰ – ۱۰۹[۳]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۸۷ – ۳۸۲[۴]

Portal. Esra.ir – تفسیر سوره سجده، آیت الله جوادی آملی، جلسه ۱ ، (۲۰/۱۲/۹۱)، آدرس درگاه اینترنتی[۵]

   www. Portal.esra.irآدرس درگاه اینترنتی، – تفسیر سوره سجده آیت الله جوادی آملی، جلسه ۲، (۲۱/ ۱۲/ ۹۱)،[۶]

– همان[۷]

– خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۹۵[۸]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۹۱[۹]

www.portal.esra.ir تفسیر سوره سجده، جلسه ۲، آیت الله جوادی آملی، (۲۱/۱۲/۹۱)، آدرس درگاه اینترنتی، – [۱۰]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۹۳[۱۱]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۹۵ – ۳۹۴[۱۲]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۹۶[۱۳]

– المیزان، ج۱۶، ص ۳۹۷[۱۴]

– المیزان، ج۱۶، ص۳۹۸ – ۳۹۷[۱۵]

– المیزان، ج۱۶، ص ۴۱۲[۱۶]