ترجمه و توضیح سوره قصص ۸۸ – ۶۱

 أَفَمَن وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِیهِ کَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ ﴿۶١

 آیا کسی که وعده ی نیکو به او داده ایم و او دیدار کننده آن است، مانند کسی است که از متاع زندگی دنیا بهره مندش گردانیدیم، سپس او روز قیامت از جمله احضارشدگان خواهد بود. (۶۱)

این آیه تا آخر هفت آیه بعد توضیح مضمون آیه قبل است، یعنی ترجیح پذیرفتن هدایت بر ترک آن، و پیروی هوای نفس در بهره گیری از متاع زندگی دنیا، و در این بیان حال پیروان هدایت و پیروان هوای نفس را مقایسه می نماید، که گروه اول به چه وعده های نیکی مانند مغفرت و بهشت که خدای تعالی به آنها داده می رسند، و گروه دوم به پیشواز چه عذاب هایی می روند، چون در دنیا فقط به بهره برداری از متاع زندگی مادی قناعت کردند، لذا از وعده ی نیک محروم ماندند، و در قیامت از احضارشدگان برای عذاب و مؤاخذه هستند.[۱]

وَیَوْمَ یُنَادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکَائِیَ الَّذِینَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ ﴿۶٢

و روزی که آنها را ندا می دهد و می گوید: آن شریکان من که می پنداشتید کجایند. (۶۲)

آیه شریفه در مورد گروه دوم می فرماید: روزی را به خاطر آورید که خدا آنها را ندا می دهد، و می گوید: کجا هستند آن شریکانی که برای من می پنداشتید. منظور از شریکان همان معبودهایی است که مشرکین در دنیا آنها را می پرستیدند، و اگر آن معبودها را شریکان خواند، به خاطر این بود که مشرکین بعضی از شؤون خدای تعالی را به آن معبودها نسبت می دادند، مانند پرستش و تدبیر. اما اگر می فرماید: خدای تعالی آنها را ندا می دهد، اشاره است به دوری آنها از خدا، و بی یاوری ایشان. کلمه ندا در جایی بکار می رود که بخواهند کسی را از راه دور صدا بزنند.[۲]

 قَالَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَـٰؤُلَاءِ الَّذِینَ أَغْوَیْنَا أَغْوَیْنَاهُمْ کَمَا غَوَیْنَا ۖ تَبَرَّأْنَا إِلَیْکَ ۖ مَا کَانُوا إِیَّانَا یَعْبُدُونَ ﴿۶٣

آنان که حکم عذاب برایشان حتمی شده می گویند: پروردگارا! اینانند کسانی که گمراه شان کردیم، گمراه شان کردیم هم چنان که خود گمراه شدیم. به سوی تو بیزاری می جوییم. اینان ما را نمی پرستیدند. (۶۳)

معبودهایی که مشرکین آنها را شرکای خدای سبحان می پنداشتند دو صنف بودند، یک صنف بندگان گرامی خدا بودند، از قبیل ملائکه مقرب و عیسی بن مریم (ع)، و صنف دیگر جنّ های یاغی و انسان های گردنکشی که ادعای خدایی می کردند مانند فرعون و نمرود و… آیه مورد بحث به صنف دوم اشاره دارد، چون ملائکه و عیسی بن مریم (ع) که صنف اول هستند کسی را گمراه نکرده اند، و آیه شریفه هم سخن از اغواء کرده و فرموده: پیشوایان شرک از مشرکین که آنها را می پرستیدند بیزاری می جویند و می گویند: پرردگارا! ما اینها را گمراه کردیم، همان طور که خود گمراه شدیم، یعنی درست است که گمراهی آنان با اغواء ما بود، چون ما خود گمراه بودیم، ولی آن طور نبود که ما به گمراهی مجبورشان کنیم، همچنان که ما به اختیار خود گمراه شدیم، ایشان نیز به اختیار خود گمراه شدند، ما از این ها بیزاریم چون ما نمی توانستیم ایشان را مجبور کنیم که ما را بپرستند.[۳]

 وَقِیلَ ادْعُوا شُرَکَاءَکُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ ۚ لَوْ أَنَّهُمْ کَانُوا یَهْتَدُونَ ﴿۶۴

و گفته شود: شریکان خود را فراخوانید. پس آنها را می خوانند، ولی پاسخ شان نمی دهند و عذاب را می بینند، کاش هدایت یافته بودند. (۶۴)

در قیامت به مشرکین گفته می شود، معبودهایی را که  به خیال خودتان شریکان خدا می دانستید صدا بزنید تا بیایند و پرستندگان خود را یاری نموده عذاب را از ایشان دفع کنند، آنها معبودهای خود را صدا می زنند، امّا از سوی آنان پاسخی نمی شنوند، در این هنگام عذاب الهی را می بینند، ومی گویند: ای کاش در دنیا به عذاب قیامت و حقانیت آن معتقد می شدیم، و هدایت را می پذیرفتیم.[۴]

 وَیَوْمَ یُنَادِیهِمْ فَیَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ ﴿۶۵ فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنبَاءُ یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا یَتَسَاءَلُونَ ﴿۶۶

و روزی که خدا آنها را ندا می دهد و می گوید: فرستادگان را چه پاسخ دادید. (۶۵) پس در آن روز خبرها برایشان پوشید ه بماند، پس از یکدیگر نمی پرسند. (۶۶)

به خاطر بیاور روزی را که خدای سبحان آنها را ندا می کند و می فرماید: در پاسخ آن کسانی که خدای تعالی به سوی شما فرستاد، و شما را به سوی ایمان و عمل صالح دعوت کرد چه گفتید؟ امّا کفار در آن روز راه نجات از همه طرف به رویشان بسته می شود، و دست شان از تمامی اسباب بریده و کوتاه می گردد، و وقتی تمامی اسباب برای آنان از تأثیر ساقط شد، در آن روز دیگر نمی توانند به اخبار راهی پیدا کنند تا چیزی را دستاویز خود قرار داده، و به وسیله آن عذر تراشی کنند و خود را از عذاب نجات دهند. و از طرف دیگر بین خودشان نیز سؤال و جوابی ردّ و بدل نمی شود، تا از راه گفتگو و مشورت بهانه و عذری پیدا کنند، و آن را دلیل بر تکذیب رسولان و ردّ دعوت ایشان قرار دهند.[۵]

 فَأَمَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَىٰ أَن یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ ﴿۶٧

و اما کسی که توبه کند و ایمان آورد و به کار شایسته بپردازد، امید که از رستگاران شود. (۶۷)

حرف (فاء) بر سر این آیه این معنا را می رساند که تاکنون آنچه گفتیم درباره کسی بود که کفر بورزد، و به سوی خدای سبحان هم رجوع نکند، پس بنابراین کسی که توبه کند و به خدا رجوع کند و ایمان بیاورد، و عمل صالح انجام دهد، امید آن هست که از رستگاران باشد.[۶]

 وَرَبُّکَ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَیَخْتَارُ ۗ مَا کَانَ لَهُمُ الْخِیَرَهُ ۚ سُبْحَانَ اللَّـهِ وَتَعَالَىٰ عَمَّا یُشْرِکُونَ ﴿۶٨

و پروردگار تو هر چه بخواهد می آفریند و برمی گزیند، و آنها را اختیاری نیست. منزه است خدا و فراتر است از چیزی که شریک می کنند. (۶۸)

این آیه چهارمین پاسخ است به عذر مشرکین، می فرماید: خلقت همه چیز به خدا منتهی می شود، به همین دلیل هیچ چیزی نمی تواند از کارهای خدا جلوگیری کند، چون همه چیز مخلوق او هستند، پس خدا در نظام هستی به تمام معنا مختار است، و هیچ کس نمی تواند او را به عملی مجبور یا بر ترک فعلی وادار کند، پس (یخلق ما یشاء) یعنی هیچ چیزی از مشیت او سرباز نمی زند، نه به خودی خودش سرباز می زند، و نه به خاطر مانعی، و (یختار) یعنی در مرحله ی تشریع احکام و قوانین نیز حقیقتا او مختار است، و هر حکم و قانونی را که خواست تشریع می کند، چون حقیقت تشریع این است که خدای تعالی جنس بشر را طوری خلق کرده، و بر فطرتی ایجاد فرموده، که خلقت و فطرتش زمانی صحیح و مثمر ثمر می شود که یک عده کارهایی را که در شرع نام واجبات بر آن گذارده انجام دهد، و یک عده کارهایی که محرمات خوانده ترک کند، پس هر کاری که در به کمال و به سعادت  رساندن انسان ها مؤثر است، خدای تعالی به آنها امر کرده. و اگر خدای تعالی از انسان ها عمل و ترک عملی را بخواهد، دیگر انسان ها در مورد خواست او اختیاری ندارند، تا بتوانند با خواست خدا در انجام عملی، یا ترک آن مخالفت کنند. در پایان می فرماید: خدای تعالی منزه است از این که مردم خود را نسبت به آنچه خدا اختیار می کند مختار بدانند، و بپندارند که می توانند آنچه را او اختیار کرده ردّ کنند، و یا قبول نمایند، چون این به معنای آن است که انسان استقلالی در وجود و بی نیازی برای خود قایل است، و این همان شرک است. نکته: آیا انسان موجودی مختار است یا مجبور؟ جواب این است که اختیار انسان تکوینی است، یعنی این که اختیار او یکی از اجزا و سلسله ی علل است، و اسباب و علل خارجی نیز در تحقق افعال اختیاری او دخیلند، مثلا اگر خوردن انسان را در نظر بگیریم که یکی از کارهای اختیاری اوست، هم اختیار او دخیل است، هم وجود طعام در خارج، هم این که دست او به فرمان باشد، دهان او هم بتواند آن را بجود، و دستگاه بلع او هم سالم باشد، بتواند لقمه را فرو ببرد، و صدها اسباب دیگر که در این عمل اختیاری انسان دخیلند. پس یکی از آن علل اختیار انسان است، ما بقی علل از حیطه اختیار انسان خارج هستند، و خدای سبحان در رأس همه این علل و اسباب قرار دارد، حتی اختیار انسان نیز منتهی به خداست، چون او هم انسان را خلق کرده و هم قوه ی اختیار را به او عطاء کرده است، پس اختیار انسان مطلق و به تمام معنای کلمه نیست.[۷]

 وَرَبُّکَ یَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا یُعْلِنُونَ ﴿۶٩

و پروردگار تو آنچه را سینه های شان مستور می دارد و آنچه را آشکار می کنند، می داند. (۶۹)

اگر این آیه را دنبال آیه قبلی قرار داد، اشاره به این است که خدای تعالی آنچه را برای ایشان اختیار کرده، به دلیل این است که او به ظاهر و باطن آنها، یعنی به گناهان ظاهر و شرک باطن ایشان آگاه بوده، خواسته تا به حکمت خود پاکشان کند. و این که می فرماید: و پروردگار تو آنچه را که سینه های آنان پنهان داشته، و آنچه را که ایشان اظهار می دارند، می داند، به خاطر این است که مخزن اسرار مردم سینه های ایشان است.[۸]

 وَهُوَ اللَّـهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْأُولَىٰ وَالْآخِرَهِ ۖ وَلَهُ الْحُکْمُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ﴿٧٠

و اوست خداوند جز او معبودی نیست، و حمد در دنیا و آخرت از آن اوست. و به سوی او بازگردانده می شوید. (۷۰)

آیه شریفه می فرماید: خدای سبحان مختار است، و همه ی اختیارات متعلق به اوست، پس او سزاوار این است که به بندگان حکم کند که تنها او را عبادت کنند، که یگانه معبودی است که مستحق عبادت است، و بر بندگان هم واجب است حکم او را گردن نهاده، تنها او را بپرستند. آن گاه آیه سه دلیل را برای استحقاق پرستش خدا بیان می کند، ۱) تمام نعمت هایی که در دنیا و آخرت وجود دارد، همه از ناحیه خدای تعالی است، زیرا خالق مطلق تنها اوست، پس اگر هر نعمتی به واسطه ی جمال و کمالش مورد ستایش قرار می گیرد، در واقع این ثنا و ستایش منتهی به خدا می شود، از این رو کسی جز خدا مستحق پرستش نیست. ۲) خدا مالک مطلق تمام عالم است، و حاکمیت تکوین و تشریع در اختیار اوست، و یکی از آثار مالکیت خدا این است که حکم کند که مملوکین و بندگانش کسی غیر او را نپرستند. ۳) رجوع همه ی شما به سوی اوست، تا به حساب و جزای افراد رسیدگی کند، و کسی غیر از او محاسب و جزا دهنده نیست، پس تنها اوست که باید پرستش شود و لا غیر.[۹]

 قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّـهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَدًا إِلَىٰ یَوْمِ الْقِیَامَهِ مَنْ إِلَـٰهٌ غَیْرُ اللَّـهِ یَأْتِیکُم بِضِیَاءٍ ۖ أَفَلَا تَسْمَعُونَ ﴿٧١

بگو چه می پندارید؟ اگر خدا شب را تا روز رستاخیز بر شما ادامه دهد، جز خداوند کدامین معبود برای شما روشنی می آورد؟ آیا نمی شنوید؟ (۷۱)

آیات مورد بحث سخن از بخش عظیمی از مواهب الهی می گوید که هم دلیلی است بر مسأله توحید و نفی شرک، و هم نمونه ای است از نعمت های خداوند که به خاطر آن شایسته حمد و ستایش است، و هم گواهی است بر مختار بودن او در نظام آفرینش و تدبیر این جهان. نخست به نعمت بزرگ نور و روشنایی روز که مایه هر جنبش و حرکت است اشاره کرده.[۱۰] اگر فرمود: به من بگویید اگر خدا شب را تا روز قیامت یکسره قرار می داد چه می کردید، و اگر شب را مقید به روز قیامت کرد، برای این بود که بعد از رسیدن روز قیامت دیگر شبی نخواهد بود. سپس می فرماید: در چنین صورتی کدام یک از معبودهای شما روز را برای تان می آورد، و به این وسیله حکم خدای تعالی را شکسته شما را از تاریکی نجات می دهد، تا بتوانید به دنبال معاش بروید؟آیا گوش تفهم و تفکر ندارید تا تفکر کنید؟ و بفهمید که معبودی غیر خدای تعالی نیست.[۱۱]

 قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّـهُ عَلَیْکُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَىٰ یَوْمِ الْقِیَامَهِ مَنْ إِلَـٰهٌ غَیْرُ اللَّـهِ یَأْتِیکُم بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ ۖ أَفَلَا تُبْصِرُونَ ﴿٧٢

بگو چه می پندارید؟ اگر خدا روز را تا روز قیامت بر شما اد امه دهد، جز خدا کدامین معبود برای شما شبی می آورد که در آن آرام گیرید؟ آیا نمی بینید؟ (۷۲)

در این آیه سخن از نعمت ظلمت و تاریکی به میان می آورد، و می فرماید: جز خدا کدام معبودی برای شما شبی می آورد تا بتوانید در آن استراحت کنید، و خستگی و تعبی که از کار روز شما دست داده زایل نمایید. جالب این که در آیه ای که راجع به یکسره شدن شب است نشنیدن را آورده، و در این آیه که مربوط به روز است ندیدن را ذکر کرده،که مناسب با روشنایی است، و فرموده: آیا نمی بینید؟  و منظور از این دیدن، دیدن تفهم و تذکر است، که چون چنین بینایی و شنوایی را نداشته اند، آنها را کور و کر خوانده است.[۱۲]

 وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ﴿٧٣

و از رحمت خداست که شب و روز را برای شما پدید آورد تا در آن بیارامید و از کرم او بجویید و شاید که شکرگزار باشید. (۷۳)

این آیه در حقیقت نتیجه گیری از دو آیه قبل است، می فرماید: حال که شرک مشرکین به آن دلایل باطل است، مطلب حق و غیر قابل انکار این است که فقط خداست که از روی رحمتش برای شما شب قرار داد، تا در آن استراحت کنید، و روز قرار داد تا در آن رزقی را که فضل و عطیه خداست جستجو نمایید، باشد که شما شکرگزار باشید. جمله (و من رحمته جعل لکم) اشاره به این مطلب دارد که: استراحت و آرامش در شب و طلب رزق در روز و هدایت خلق به سوی شکر خالق، همه و همه آثار رحمت خدای سبحان است. [۱۳]

 وَیَوْمَ یُنَادِیهِمْ فَیَقُولُ أَیْنَ شُرَکَائِیَ الَّذِینَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ ﴿٧۴

و روزی که ندایشان می دهد و می گوید: کجایند آن شریکانی که برای من می پنداشتید. (۷۴)

این آیه همان آیه ۶۲ همین سوره است، این تکرار ممکن است به خاطر این باشد که در قیامت  در مرحله اول یک سؤال انفرادی از آنها می شود، تا به وجدان خویش بازگردند و شرمنده شوند، اما در مرحله دوم سؤالی در محضر عموم و شاهدان و گواهان که در آیه بعد به آن اشاره شده مطرح می شود، تا در حضور آنها از کار خود شرمنده و شرمسار گردند. [۱۴]

 وَنَزَعْنَا مِن کُلِّ أُمَّهٍ شَهِیدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّـهِ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُوا  یَفْتَرُونَ ﴿٧۵

و از هر امتی گواهی جدا می کنیم و می گوییم: برهان خود را بیاورید. پس بدانند که حق از آن خداست و آنچه افترا می بستند از دست شان می رود. (۷۵)

در آن روز از هر امتی گواه و شاهد اعمالی را برمی گزینیم، سپس از آنها مطالبه ی برهان می کنیم، و از ایشان می خواهیم که دلیلی قاطع بر این که خدا شرکایی دارد، بیاورند. اما در روز قیامت، حق که در دنیا آمیخته با باطل بود، جدای از هر باطلی ظهور می کند، در آن روز هر باطلی که در دنیا خود را به صورت حق درآورده بود، از میان برداشته می شود، و از شدت ظهور حق، تمام افتراهایی که مشرکین بسته بودند از بین می رود، و دیگر نیازی نیست که از مشرکین دلیل بخواهند، و چون دلیلی نمی یابند به وحدانیت خدای تعالی در الوهیت پی می برند.[۱۵]

 إِنَّ قَارُونَ کَانَ مِن قَوْمِ مُوسَىٰ فَبَغَىٰ عَلَیْهِمْ ۖ وَآتَیْنَاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَهِ أُولِی الْقُوَّهِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ ۖ إِنَّ اللَّـهَ لَا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ ﴿٧۶

قارون از موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه ها آن قدر به او داده بودیم که حمل خزائن او بر یک گروه نیرومند سنگینی می کرد، آن گاه که قوم وی به او گفتند: سر مستی نکن که خدا سر مستی کنندگان را دوست ندارد. (۷۶)

قارون از اقوام موسی (ع) بود، اما بر آنها ستم و ظلم کرد، و علت این بغی و ظلم آن بود که ثروت سرشاری به دست آورده بود، آیه می فرماید: ما آن قدر اموال و ذخایر و گنج به او دادیم که حمل خزائن او برای یک گروه زورمند مشکل بود، و چون قارون ظرفیت کافی و ایمان قوی نداشت، این ثروت فراوان او را فریب داد و به انحراف و استکبار کشانید. بنی اسرائیل به قارون می گویند: این همه خوشحالی آمیخته با غرور و غفلت نداشته باش که خدا شادی کنندگان مغرور را دوست ندارد. قابل توجه این که: مفاتح جمع مَفتَح به معنی محلی است که چیزی را در آن ذخیره می کنند، مانند صندوق هایی که اموال را در آن نگهداری می کنند.[۱۶]

 وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّـهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ ۖ وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا ۖ وَأَحْسِن کَمَا أَحْسَنَ اللَّـهُ إِلَیْکَ ۖ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ ۖ إِنَّ اللَّـهَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ ﴿٧٧

و در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و سهم خود را از دنیا فراموش مکن و همان طور که خدا به تو احسان کرده، احسان کن و در زمین فساد مجوی، که خدا فسادگران را دو ست   ند ارد. (۷۷)

در ادامه بنی اسراییل به قارون می گویند: در آنچه خدا از مال  دنیا به تو داده خانه ی آخرت را بطلب، و با انفاق این اموال در راه خدا، و کسب رضای او، آخرت خود را آباد کن. و فراموش نکن که نصیب تو از مال دنیایی که به تو روی آورده مقدار بسیار اندکی است، و آن همان مقداری است که می پوشی و می نوشی و می خوری، بقیه اش زیادی است، که برای غیر خودت باقی می گذاری، پس از آنچه به تو داده به قدر کفایت بردار، و باقی را احسان کن، همان طور که خدا از در احسان به تو انفاق کرده، چون خودت مستحق و مستوجب آن نبودی. و آنچه خدا از مال و جاه و حشمت به تو داده در مسیر فساد بکار نگیری، که خدا مفسدان را دوست ندارد، چون اساس خلقت بر صلاح و اصلاح است.[۱۷]

 قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی ۚ أَوَلَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّـهَ قَدْ أَهْلَکَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّهً وَأَکْثَرُ جَمْعًا ۚ وَلَا یُسْأَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ ﴿٧٨

گفت: من اینها را از روی علمی که نزد من است یافته ام. آیا ند انست که خدا نسل هایی را پیش از او نابود کرد که از او قوی تر و مال اندوزتر بود ند؟ مجرمان از گناهان شان پرسیده نمی شوند. (۷۸)

قارون در پاسخ آنان گفت: آنچه من دارم احسان خدا نیست، و بدون استحقاق بدستم نیامده، بلکه همه ی اینها در اثر علم و کاردانی خودم جمع شده، چون راه جمع آوری مال را بلد بودم، پس خود من فقط مالک این اموالم، هرچه بخواهم می توانم بکنم، می توانم آن را در انواع لذت ها و گسترش نفوذ و سلطنت، و به  دست آوردن مقام و رسیدن به هر آرزوی دیگر صرف کنم، و هیچ کس هم نباید در کارم مداخله کند. قرآن به این منطق قارون پاسخ می دهد، و می فرماید: آیا او ندانست که در قرون قبل و مردمان قبل از او کسانی بودند که از او کاردان تر و نیرومندتر و ثروتمندتر بودند؟ ایشان هم مثل او فکر می کردند که مال و نیرو همه از خودشان است، ولی خدا به همین جرم هلاک شان کرد، پس اگر تنها علت مال و ثروت و قدرت آنان علم و کاردانی آنهاست، و اصلا پای خدا و فضل و احسان او در کار نیست، باید آن اقوام گذشته هلاک نمی شدند، و علم و مهارت شان آنها را از هلاکت نجات می داد، و اموال شان عذاب و بلا را از آنها دور می ساخت، حال آن که نه علم شان به کارشان آمد و نه اموال و جمعیت شان. البته ایشان را مهلت نمی دهیم و به عذرهایی که ببافد گوش نمی دهیم، چون مؤاخذه الهی مانند مؤاخذه بشر نیست که تحت تأثیر عذرهای مجرمین قراربگیرد، خدای سبحان عالم و شاهد اعمال هر کسی است و مؤاخذه او را نمی توان با نیرنگ پاسخ داد، لذا از هیچ مجرمی نمی پرسد که چه کردی؟ بلکه تنها مطابق با جرمش علیه او حکم رانده، و او بدون هیچ درنگی عذاب می شود، عذابی که به هیچ وجه برگشت ندارد.[۱۸]

فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ۖ قَالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیَاهَ الدُّنْیَا یَا لَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِیَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ ﴿٧٩

پس قارون با تجملات خود بر قومش برآمد. کسانی که طالب زندگی دنیا بودند گفتند: ای کاش! مثل آنچه به قارون داده شده به ما داده می شد واقعا او صاحب بهره ای عظیم است. (۷۹)

وقتی قارون همه ی ثروت خود را به نمایش گذاشت، کسانی که زندگی دنیا را هدف نهایی جنب و جوش خود می دانند، و هدف دیگری ورای آن نمی بینند، و از آخرت غافل و جاهلند، نمی دانند که خدا در آخرت چه ثواب ها برای بندگان خود فراهم کرده، به همین دلیل اموال قارون را سعادتی عظیم شمردند، و بدون این که قید و شرطی در کلام خود بیاورند، گفتند: ای کاش! آنچه را قارون دارد ما هم می داشتیم، چون او بهره ای عظیم و سعادتی بزرگ دارد.[۱۹]

 وَقَالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ اللَّـهِ خَیْرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ ﴿٨٠

و دانش یافتگان گفتند: وای بر شما! پاداش خدا برای کسی که ایمان آورده و کار شایسته کرده بهتر است، و آن را جز صابران درنیابند. (۸۰)

در مقابل گروه عظیمی که گنج قارون را آرزو می کردند، گروه اندکی عالم و اندیشمند، پرهیزگار و با ایمان که افق فکرشان از این مسایل بالاتر بود در آنجا حاضر بودند، این مؤمنین بنی اسرائیل آنها را مورد خطاب قرار دادند و گفتند: وای بر شما! ثواب و پاداش الهی برای کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام می دهند بهتر است، و البته این ثواب الهی تنها در اختیار کسانی قرار می گیرد که صابر و شکیبا باشد. آنها که در مقابل زرق و برق های هیجان انگیز و زینت های دنیا استقامت به خرج می دهند، و در مقابل هر ناکسی سر فرود نمی آورند، آنها که در هنگام شدائد، و نیز در برابر اطاعت ها و هم چنین ترک گناهان خویشتن داری می کنند. جالب این که: در برابر جمله (الذین یریدون الحیاه الدنیا) که درباره گروه اول آمده، تعبیر به (الذین یریدون الحیاه الآخره) نمی کند، بلکه تنها تکیه بر علم می کند، چرا که علم خمیر مایه و ریشه ایمان و استقامت و عشق به ثواب الهی و سرای آخرت است. ضمنا تعبیر به (الذین اوتوا العلم) پاسخ کوبنده ای است به قارون که خود را عالم می دانست، قرآن می گوید: عالم اینها هستند که افق فکرشان این چنین بلند است، نه تو خیره سر و مغرور.[۲۰]

فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا کَانَ لَهُ مِن فِئَهٍ یَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّـهِ وَمَا کَانَ مِنَ الْمُنتَصِرِینَ ﴿٨١

 آن گاه قارون را با خانه اش در زمین فرو بردیم و او در برابر خدا هیچ گروهی نداشت که یاری اش کنند و خود از انتقام گیرندگان نبود. (۸۱)

پس ما او و خانه اش را در زمین فرو بردیم، و هیچ جماعتی نداشت که او را در برابر عذاب الهی یاری کند، و خود نیز نمی توانست خویشتن را یاری کند،  و این درست بر خلاف پنداری بود که یک عمر در سر می پرورانید، و فکر می کرد آن ثروت و جمعیت و خدم و حشمی که با علم خود به دست آورده، شرّ را از او دفع می کند، اما آن جماعتی که دور او بودند، وآن ثروت و قوت، او را از عذاب الهی نجات نبخشید، و این ادعایش باطل شد، که می گفت من خودم مستحق این ثروت هستم، و نیازی به خدا ندارم، و این نبوغ علمی خودم است که جلب خیر و دفع ضرر از من می کند، پس به این ترتیب معلوم شد آنچه داشته خدا به او داده بود.[۲۱]

وَأَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکَانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّـهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَیَقْدِرُ ۖ لَوْلَا أَن مَّنَّ اللَّـهُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا ۖ وَیْکَأَنَّهُ لَا یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ ﴿٨٢

 و کسانی که دیروز موقعیت او را آرزو می کردند صبح گاه می گفتند: عجبا، مثل این که خدا روزی را برای هر کس از بندگانش بخواهد گسترش می دهد یا تنگ می گیرد، اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را فرو برده بود. عجبا، گویی که کافران هرگز رستگار نمی شوند. (۸۲)

می فرماید: همان هایی که دیروز آرزو می کردند ای کاش به جای قارون بودند، بعد از فرو رفتن قارون در زمین اعتراف کردند به این که آنچه قارون ادعا می کرد و ایشان تصدیقش می کردند، باطل بوده، و وسعت و تنگی رزق به مشیت خداست، نه به قوت و جمعیت و داشتن نبوغ فکری در اداره زندگی. سپس با یقین و بدون هیچ تردیدی گفتند: اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود ما را هم به قعر زمین فرو می برد. در آخر برای بار دوم اظهار ندامت می کنند، و می گویند، ای وای! گویی کافران رستگار نمی شوند، و این مطلب را به این دلیل گفتند، چون قبلا گفته بودند: ای کاش ما جای قارون بودیم، زیرا قارون ها رستگارند.[۲۲]

تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَهُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا ۚ وَالْعَاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ ﴿٨٣

آن سرای آخرت است که برای کسانی قرار می دهیم که در زمین خواستار برتری جویی و فساد نیستند، و عاقبت از آن پرهیزگاران است. (۸۳)

این آیه و آیه بعدی نتیجه گیری از داستان قارون است. می فرماید: این خانه آخرت، یعنی بهشت را اختصاص به افرادی می دهیم، که اراده ی برتری جویی و استکبار بر بندگان خدا و ایجاد فساد از طریق ترویج گناهان در زمین را ندارد، زیرا هر گناهی چون موافق نظام هستی و فطرت انسان نیست به فساد زندگی منتهی می شود. نکته جالب این است که نمی فرماید: بهشت را به برتری جویان و مفسدان نمی دهیم، بلکه می فرماید: به کسی که اراده ی برتری جویی و فساد دارد، نمی دهیم، تا بفهماند که این حکم شامل افرادی که می خواهند برتر از دیگران باشند و فساد کنند، اما موقعیت آن را نمی یابند، نیز می شود. در آخر می فرماید: عاقبت نیک و پسندیده که همان سعادت آخرت یا سعادت دنیا و آخرت است به مردم تقوا پیشه می رسد. این آیه شریفه عمومیت دارد، یعنی می رساند که هر کس در زمین به نوعی مرتکب فساد و گناه شده باشد به بهشت نمی رود، اما آیه ۳۱ سوره نساء این حکم عام را تخصیص زده و می فرماید: اگر از گناهان بزرگ اجتناب کنید ما گناهان کوچک ترتان را جبران می کنیم و شما را به منزلی آبرومند می بریم.[۲۳]

 مَن جَاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا ۖ وَمَن جَاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَلَا یُجْزَى الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئَاتِ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ﴿٨۴

هر که نیکی بیاورد، برای او بهتر از آن خواهد بود، و هر که بدی آورد، آنها که بدی کردند جز آنچه کرده اند کیفر نبینند. (۸۴)

کسی که کار نیکی کند پاداشی بهتر از آن دارد، برای این که پاداشش به فضل خدا چند برابر می شود. و کسی که عمل زشتی کند مجازاتی جز همان اعمالش داده نمی شود، یعنی بر آنچه کرده است چیزی اضافه نمی شود، و در این ، کمال عدل الهی است، همچنان که پاداش ده برابر دادن به کار نیک کمال فضل اوست. منظور آیه از بدکاران کسانی هستند که زیاد معصیت می کنند، و خطا سراپایشان را گرفته، نه کسی که در عمر یک گناه از او سر می زند، اما کسی که هم گناه می کند و هم حسنه به جا می آورد، درباره اش امید آن هست که خدای تعالی او را بیامرزد. این را باید دانست که ملاک در حسنه و سیئه آن اثری است که از آنها برای انسان حاصل می شود، و به خاطر آن آثار، اعمالی را حسنه و اعمال دیگری را سیئه می نامیم، نه بر جِرم واسکلت اعمال که یک نوع حرکت است. ثواب و عقابی هم که بر اعمال مترتب می شود، باز به لحاظ آن آثار است، نه بر متن عمل، همچنان که می فرماید: [اگر اظهار کنید آنچه در دلها دارید، و نیز اگر اظهارش نکنید، به هر حال خدا شما را با آن محاسبه می کند. (بقره/۲۸۴)].[۲۴]

 إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرَادُّکَ إِلَىٰ مَعَادٍ ۚ قُل رَّبِّی أَعْلَمُ مَن جَاءَ بِالْهُدَىٰ وَمَنْ هُوَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ ﴿٨۵

بی تردید، همان که این قرآن را بر تو واجب کرد تو را به جایگاهت بازمی گرداند. بگو: پروردگارم کسی را که هدایت آورده و کسی را که در گمراهی آشکار است بهتر می شناسد. (۸۵)

یعنی همان کسی که واجب کرد بر تو که قرآن را بر مردم بخوانی و ابلاغ کنی و دستوراتش را به کار بندی، به زودی تو را به مکه برمی گرداند، همان طور که تورات را بر موسی نازل کرد، و با نزول آن قدر و منزلت خودش و قومش را بالا برد. و این وعده ی جمیلی است به مؤمنین که به زودی از فتنه ها و شداید و سختی که گرفتارش هستند نجات شان می دهد، و دین شان را بر همه ادیان تقدم و برتری می بخشد. سپس  خدای سبحان به رسول گرامی خود (ص) دستور می دهد به فرعون های زمان خود، یعنی بزرگان مشرکین که تکذیبش کردند، و به سحر نسبتش دادند، همان را بگوید که موسی (ع) به آل فرعون گفت، یعنی آیه ۳۷ همین سوره. چون این عبارت بیانگر این است که ضلالت مشرکین به خاطر تکذیب خود پیامبر نیست بلکه طبعا به خاطر تکذیب دین آن حضرت است، چون در هر دو آیه می فرماید: قل ربی اعلم من جاء الهدی، بگو پروردگار من به کسی که هدایت را می آورد آگاه تر است.[۲۵]

 وَمَا کُنتَ تَرْجُو أَن یُلْقَىٰ إِلَیْکَ الْکِتَابُ إِلَّا رَحْمَهً مِّن رَّبِّکَ ۖ فَلَا تَکُونَنَّ ظَهِیرًا لِّلْکَافِرِینَ ﴿٨۶

و تو امید نداشتی که این کتاب بر تو القا شود، جز این که رحمتی از پروردگار تو باشد. پس هرگز پشتیبان کافران مباش. (۸۶)

یعنی همان طور که قرآن را بر تو نازل کرد، با این که اصلا هیچ انتظارش را نداشتی، تو را به سوی مکه و آنچه آرزویش را داشتی برمی گرداند. و این که کتاب نازل کردن بر تو یک امر عادی مانند سایر حوادث عادی نیست، تا کسی امیدوار و در انتظارش باشد، بلکه رحمتی خاصه است از ناحیه ی خدای تعالی، پس بر آنجناب واجب است که در قبال این نعمت، و نعمت پیشرفت دینش، و رسیدن آن به نهایتی که باید برسد،  در برابر جلوگیری کفار از آیات خدا بعد از این که بر او نازل شده تسلیم نگردد، از کفار بیزاری جوید، و معین و یاور آنان نباشد.[۲۶]

 وَلَا یَصُدُّنَّکَ عَنْ آیَاتِ اللَّـهِ بَعْدَ إِذْ أُنزِلَتْ إِلَیْکَ ۖ وَادْعُ إِلَىٰ رَبِّکَ ۖ وَلَا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ﴿٨٧

مبادا تو را از آیات خدا بعد از آن که بر تو نازل شد ه است بازدارند، و به سوی پروردگارت دعوت کن، و زنهار از مشرکان مباش. (۸۷)

در این دو آیه آخر چهار دستور به پیامبر (ص) داده شده و چهار توصیف از پروردگار به عمل آمده است، و مجموع بحث هایی را که در آیات این سوره آمده تکمیل می کند. نخست می فرماید: نباید کفار تو را از آیات خداوند بعد از آن که بر تو نازل شد، بازدارند. گرچه نهی متوجه کفار است، اما مفهومش عدم تسلیم پیامبر (ص) در برابر کارشکنی ها و توطئه های آنهاست. به این ترتیب به پیامبر (ص) دستور می دهد هنگامی که آیات نازل شد باید با قاطعیت روی آن بایستی، و هرگونه دو دلی و تردید را از خود دور سازی. ثانیاً مردم را به سوی پروردگارت دعوت کن، خداوندی که صاحب اختیار و  مربی و پرورش دهنده تو است. ثالثاً از مشرکین نباش، که راه توحید آشکار است، و رهروان آن بر صراط مستقیمند.[۲۷]

وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّـهِ إِلَـٰهًا آخَرَ  لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ ۚ لَهُ الْحُکْمُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ﴿٨٨

و با خداوند معبود دیگری مخوان، خدایی جز او نیست. جز ذات او همه چیز فانی است. فرمان از آن اوست و به سوی او بازگردانده می شوید. (۸۸)

 بالاخره چهارمین دستور، تأکید مجددی است بر نفی هرگونه شرک، می فرماید: هیچ معبود دیگری را با خدا مخوان، چون غیر او هیچ معبودی نیست، زیرا هر موجودی که تصور شود هلاک می شود مگر خدا که نه در ذات خود هلاک می شود، و نه صفات کریمه او، که منشأ فیض او هستند، و بدون وقفه و تا بی نهایت مشغول افاضه ی فیضند، مانند رحمت، فضل، احسان و سایر صفاتش.آیا غیر خدا هیچ موجوی این طور است؟ پس هیچ معبودی جز او نیست. سپس اشاره می کند که حکم و حاکمیت و تدبیر نظام هستی در انحصار خدای تعالی است و بازگشت همه، سرانجام به سوی اوست، و به این ترتیب وحدانیت خدا را در الوهیت اثبات و هرگونه شرکی را نفی می کند. وهابیون از عبارت “با خدا کس دیگری را نخوان” استدلال می کنند که هیچ نامی را همراه خدا نباید برد و توسل به ائمه را به این تر تیب نهی می کنند، اما نکته ای که ایشان از آن غافلند عبارت “مع الله” است، یعنی قرار دادن موجودی مستقل در کنار خدا که این شرک است، در حالی که اگر اذن و فرمان شفاعت را از خدا بدانیم، و معصومین (ع) را اولیاء خدا و تابع محض او ببینیم، دیگر جایی بر استقلال این عزیزان باقی نمی ماند تا نفی توحید باشد.[۲۸]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۴[۱]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۵[۲]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۷ – ۹۵[۳]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۸[۴]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۹ – ۹۸[۵]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۹۹[۶]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۴۷[۷]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۰۵[۸]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۴۷[۹]

 -نمونه، ج ۱۶، ص ۱۴۶[۱۰]

 -المیزان، ج ۱۶، ص ۱۰۶[۱۱]

 -المیزان، ج ۱۶، ص ۱۰۸[۱۲]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۰۹[۱۳]

 – نمونه، ج ۱۶، ص ۱۴۹[۱۴]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۱۱ – ۱۱۰[۱۵]

 – نمونه، ج ۱۶، ص ۱۵۴ – ۱۵۳[۱۶]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۱۸ – ۱۱۷[۱۷]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۲۱ – ۱۱۸[۱۸]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۲۳[۱۹]

 – نمونه، ج ۱۶، ص ۱۶۶ – ۱۶۵[۲۰]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۲۵ – ۱۲۴[۲۱]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۲۶ – ۱۲۵[۲۲]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۵۱[۲۳]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۲۸ – ۱۲۷[۲۴]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۳۶ – ۱۳۵[۲۵]

 – المیزان، ج ۱۶، ص ۱۳۹ – ۱۳۸[۲۶]

 – نمونه، ج ۱۶، ص ۱۸۹ – ۱۸۸[۲۷]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۵۳[۲۸]