ترجمه و توضیح سوره نمل ۶۹ – ۵۶

 

فَمَا کَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَن قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْیَتِکُمْ ۖ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ یَتَطَهَّرُونَ ﴿۵۶

ولی پاسخ قومش غیر از این نبود که گفتند: خاندان لوط را از شهرتان بیرون کنید که آنها مردمی هستند که پاکی می ورزند. (۵۶)

بعد از این که پیامبر بزرگ خدا، لوط (ع) با آن بیان شیوا و مستدل آنها را از عمل همجنس گرایی باز می دارد، و به آنها نشان می دهد که این کار نتیجه جهل و نادانی و بی خبری از قانون آفرینش و از همه ی ارزش های انسانی است، قوم کثیف و آلوده او گفتند: خاندان لوط را از شهر و دیار خود بیرون کنید، چرا که اینها افرادی پاکند و حاضر نیستند خود را با ما هماهنگ کنند. البته اینها به خاطر فرو رفتن در منجلاب فساد و خوگرفتن با آلودگی، این سخن را از روی مسخره به خاندان لوط می گفتند که اینها تصور می کنند کار ما ناپاکی است، و پرهیز آنها پاکدامنی! و چه شگفت آور است که حس تشخیص انسان بر اثر خوگرفتن به یک عمل ننگین دگرگون شود.[۱]

 فَأَنجَیْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِینَ ﴿۵٧

پس او و خانواده اش را نجات دادیم، جز زنش را که مقدر کردیم که از بازماندگان باشد. (۵۷)

در روایات آمده که لوط حدود سی سال آنها را تبلیغ کرد ولی جز خانواده اش، آن هم به استثنای همسرش که با مشرکان هم عقیده بود، به او ایمان نیاوردند. بدیهی است چنین گروهی که امید اصلاح شان نیست، جایی در عالم حیات ندارند وباید طومار زندگی شان در هم پیچیده شود، لذا آیه شریفه می فرماید: ما لوط و خاندانش را رهایی بخشیدیم به جز همسرش که ما او را از جمله باقی ماندگان در عذاب قرار دادیم.[۲]

 وَأَمْطَرْنَا عَلَیْهِم مَّطَرًا ۖ فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنذَرِینَ ﴿۵٨

 و باران برایشان باراندیم و باران بیم داده شدگان، بد بارانی است. (۵۹)

پس از بیرون آمدن خانواده لوط از شهر در موعد معین (در سحرگاه شبی که شهر غرق فساد و ننگ بود) به هنگام صبحگاهان بارانی از سنگ بر قوم لوط فرستادیم، فرموده: [أمطرنا علیهم حجاره من سجیل، (حجر/۷۴)]، که همگی زیر آن مدفون شدند، و این بعد از آن بود که زلزله وحشتناکی سرزمین آنها را به کلی زیر و رو کرد، و چه سخت و ناگوار و بد است باران انذار شدگان![۳]

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّـهِ وَسَلَامٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ الَّذِینَ اصْطَفَىٰ ۗ آللَّـهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ ﴿۵٩

بگو: سپاس برای خداست، و سلام بر آن بندگانش که برگزیده است. آیا خدا بهتر است، یا آنچه شریک با او می کنند. (۵۹)

آیه شریفه بعد از پایان شرح حال پنج پیامبر بزرگ الهی و سرنوشت قوم آنها، روی سخن را به پیامبر گرامی اسلام (ص) کرده و به عنوان یک نتیجه گیری از گذشته و مقدمه ای برای طرح گفتگو با مشرکان، می فرماید: بگو حمد و ستایش مخصوص خدا است، خداوندی که اقوام ننگینی چون قوم لوط را نابود کرد، مبادا دامنه آلودگی های آنها سراسر زمین را فرا بگیرد. حمد وستایش برای کسی است که مفسدانی همچون قوم ثمود و فرعونیان گردنکش را به دیار عدم فرستاد تا راه و رسم شان سنت و الگویی برای دیگران نشود، و سرانجام حمد وستایش از آن کسی است که این همه قدرت و نعمت به بندگان با ایمانی همچون داود و سلیمان (ع) بخشید و گمراهانی همچون قوم سبا را به وسیله آنها هدایت کرد. سپس می فرماید: بر بندگان برگزیده اش (موسی، صالح، لوط، سلیمان، و داود و…) و پیروان راستین شان سلام بفرست. در ادامه می فرماید: آیا خداوندی که این همه قدرت و توانایی و موهبت و نعمت دارد بهتر است، یا بت هایی را که آنها شریک خدا قرار می دهند و مطلقا مبدأ اثر نیستند؟ در سرگذشت پیامبران گذشته دیدیم که بت ها هرگز نتوانستند به هنگام نزول بلاها کمترین کمکی به عابدان خود کنند، در حالی که خداوند؛ مؤمنان را در هیچ یک از مشکلات تنها نگذارد، و لطف بی پایانش به یاری آنها آمد.[۴] باید توجه کرد در این که خدا به پیامبر گرامی اسلام دستور می دهد به بندگان برگزیده اش سلام کن، این معنا را می رساند که نفس خود را از هرچه که با این تسلیم ضدیت دارد، و مانع آن می شود خالی کن، چرا؟ برای این که نزد آن بندگان غیر از هدایت الهیه و آثار جمیل آن چیزی نیست،- تا نفس آن را بهانه قرار داده از سلام بر آنان دریغ ورزد- پس نفس خود را آماده ساز تا هدایتی را که نزد ایشان است بپذیری، چون معنای سلام خود مقتضی تسلیم شدن است. [۵]

 أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنزَلَ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَهٍ مَّا کَانَ لَکُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَهَا ۗ أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ ۚ بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ ﴿۶٠

 یا آن کس که آسمان ها و زمین را خلق کرد و برای شما آبی از آسمان نازل کرد، سپس به وسیله آن باغ های با شکوهی رویانیدیم، که رویانیدن درختانش کار شما نبود؟ آیا با این خداوند خدایی است؟ بلکه آنها گروهی هستند که عدول می کنند. (۶۰)

در آخرین آیه بحث گذشته سؤال کوتاه و پر معنایی مطرح شد که آیا خداوند با این همه قدرت و توانایی بهتر است یا بت های بی ارزشی که آنها ساخته اند. در آیات مورد بحث ضمن پنج آیه که با پنج سؤال حساب شده شروع می شود مشرکان را تحت بازپرسی و محاکمه قرار می دهد و روشن ترین دلایل توحید را بیان می کند. نخست به خلقت آسمان ها و زمین و نزول باران و برکات ناشی از آن پرداخته می فرماید: آیا بت هایی که معبود شما هستند بهترند یا کسی که آسمان ها و زمین را آفریده و برای شما از آسمان آبی فرستاد که با آن باغ های زیبا و سرورانگیز رویاندیم، شما قدرت نداشتید که درختان این باغ های زیبا را برویانید، آیا با این حال معبود دیگری با خدای سبحان می گیرید؟[۶] سپس می فرماید: بلکه آنان مردمی هستند که از حق به سوی باطل و از خدای سبحان به سوی غیر او عدول می کنند، یعنی ای رسول من! دنبال اینان گرفتن و به حق وادار کردنشان هیچ فایده ای ندارد، چون از حق عدول خواهند کرد.[۷]

أَمَّن جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِیَ وَجَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حَاجِزًا ۗ أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ ۚ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ ﴿۶١

یا آن که زمین را قرارگاه کرد و در آن نهرها پدید آورد، و برای آن کوه های استوار قرار داد و میان دو دریا حائلی گذاشت؟ آیا با این خداوند خدایی است؟ بلکه بیشترشان نمی دانند. (۶۱)

آیا کسی که زمین را پا برجا و آرام کرد، تا شما را نلغزاند، و در شکاف های آن نهرها قرار داد، و برای زمین کوه های ثابت و استوار درست کرد، و بین دو دریا مانعی قرار داد تا آب آن دو مخلوط نگردد، بهتر است، یا آن شریک ها که می پرستید؟ آیا با این حال معبود دیگری با خدای سبحان می گیرید؟ شما بیشترتان نادان و بی خبرید، با این که می دانید که من منزه هستم از داشتن شریک.[۸]

 أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ ۗ أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ ۚ قَلِیلًا مَّا تَذَکَّرُونَ ﴿۶٢

یا کیست که درمانده را، چون او را بخواند اجابت می کند و گرفتاری را برطرف می سازد و شما را در زمین جانشین می کند؟ آیا با این خداوند خدایی  است؟ چه کم متذکر می شوید. (۶۲)

آیا معبودهای بی ارزش شما بهترند یا کسی که دعای مضطر و درمانده را به هنگامی که او را می خواند به استجابت می رساند، و گرفتاری را برطرف می سازد، و شما را خلفای زمین قرار می دهد؟ اگر دقت شود خدای تعالی برای استجابت دعا دو شرط ذکر می کند، ۱) دعا کننده در حال اضطرار باشد و واقعا بیچاره و درمانده  باشد، که در این حالت است که او گزافه نخواهد گفت، و دعایش سرشار از حقیقت و واقعیت خواهد بود. ۲) فقط خدا را بخواند و در دعا دل به اسباب ظاهری نبسته باشد و بداند که دیگر هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند گره از کارش بگشاید، یعنی صادقانه و خالصانه خدا را بخواند. اما منشأ اضطرار چیست؟ تصرفاتی که انسان در زمین و مخلوقات زمین می کند اموری است که با زندگی و معاشش ارتباط دارد و گاهی ناگواری ها و عواملی او را از این تصرفات باز می دارد، و یا تصرفات او را محدود می سازند، و از بعضی از آنها جلوگیری می کنند، و به این ترتیب انسان را مضطر و بیچاره می سازند. حال خدا از چنین شخصی، موانع و بلاها را برطرف می سازد، و در حقیقت خلافتی را که به او داده بود، تکمیل می کند. [ به یاد آر زمانی را که پروردگارت به ملائکه گفت من در زمین خلیفه قرار خواهم داد. (بقره/۳۰)]، به همین دلیل می فرماید شما را خلفای زمین قرار می دهد. آیا با این همه معبودی با خدا هست؟ در آخر کفار را سرزنش می کند که چرا جز عده ی قلیلی از این دلایل روشن پند نمی گیرند؟[۹]

 أَمَّن یَهْدِیکُمْ فِی ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَن یُرْسِلُ الرِّیَاحَ بُشْرًا بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ ۗ أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ ۚ تَعَالَى اللَّـهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ ﴿۶٣

یا کیست که شما را در تاریکی های صحرا و دریا هدایت می کند، و کیست که پیشاپیش باران رحمتش، بادها را به مژده می فرستد؟ آیا با این خداوند خدایی است؟ خداوند فراتر از چیزی است که  با  او  شریک می­کنند. (۶۳)

تعبیر بشارت دهندگان در مورد بادها و تعبیر به رحمت در مورد باران هر دو جالب است، چرا که بادها هستند که رطوبت هوا وقطعات ابر را از صفحه اقیانوس ها برداشته و بر دوش خود حمل می کنند، و به نقاط خشک و تشنه می برند، و از قدوم باران خبر می دهند. همچنین باران است که نغمه حیات را در سراسر کره خاک سر می دهد ­و هر جا نازل شود خیر و رحمت و برکت و زندگی می آفریند. آیا معبود دیگری با خدا هست؟ سپس بی آن که منتظر جواب آنها باشد می فرماید: خداوند برتر و بالاتر است از آنچه برای او شریک قرار می دهند.[۱۰]

أَمَّن یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَمَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ۗ أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ ۚ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ ﴿۶۴)

یا آن کس که خلقت را آغاز می کند و سپس آن را بر می گرداند و آن کس که از آسمان و زمین به شما روزی می دهد؟ آیا با این خداوند خدایی است؟ بگو: برهان خویش را بیاورید اگر راست می گویید. (۶۴)

(بدء خلق) به معنای ایجاد خلق است ابتداعاً و برای اولین بار، و (اعاده خلق) به معنای دوباره خلق کردن و برگرداندن آنان در قیامت است، در این آیه شریفه مشرکین را مجاب می کند به این که چرا شرک می ورزند، آیا آن کسی که عالم را برای بار اول، و نیز در قیامت برای بار دوم، خلق می کند بهتر است یا سنگ و چوبی که آنان می پرستند؟ از اینجا معلوم می شود که به طور کلی بطلان و نیستی در عالم وجود راه ندارد، بلکه آنچه را که خدای تعالی برای اولین بار هستی داده، به زودی با تجدید خلقت به سوی او برمی گردد. سپس می فرماید: آیا خدایان شما بهترند یا خدایی که به شما از آسمان و زمین روزی می دهد؟ خدای تعالی در این آیه و آیات قبل به مشرکین می فهماند که خلقت و تدبیر از یکدیگر جدا نیستند، و منتهی به خدای تبارک و تعالی است، و اوست که تنها ربّ تمامی موجودات است و شریکی ندارد. پس ربّ های دروغینی که مشرکین می پرستند باطل است. لذا در آیه مورد بحث رسول گرامی خود را دستور می فرماید: از مشرکین مطالبه دلیل کند که به چه دلیل خدایان شما خدایند؟ تا وقتی که از آوردن دلیل عاجز ماندند، خودشان بفهمند که عقیده شان خرافات و در ادعای خود گزافه گو هستند، چون اگر بخواهند درباره پرستشِ تنها دلیل بیاورند، باید آن دلیل، تدبیر ناحیه ای از عالم باشد، در حالی که ثابت شد که تدبیر تمامی خلایق تنها کار خداست.[۱۱] مثلا اگر بخواهند در مورد ربّ باران بگویند، که آن را می پرستیم چون به ما خیر و برکت می دهد، غلط است چون تدبیر همه موجودات به خدا منتهی می شود.[۱۲]

 قُل لَّا یَعْلَمُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّـهُ ۚ وَمَا یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ ﴿۶۵

بگو: جز خدا، هر که در آسمان ها و زمین است غیب نمی داند و نمی دانند کی بر انگیخته می شوند. (۶۵)

در این آیه برای بار دوم خدای سبحان به رسول گرامش دستور می دهد تا با دلیل دیگری برای بطلان خدایان مشرکین با آنها روبرو شود، و آن دلیل این است که خدایان آنها به غیب و قیامت علمی ندارند، و نمی دانند چه وقتی مبعوث می شوند، درست است که هیچ کس از موجودات زمینی و آسمانی به آن علمی ندارند، ولی شأن معبود این است که امور پرستندگان خود را تدبیر کند، و یکی از امور خلق همانا مسأله جزا در روز قیامت است، که باید آن را نیز تدبیر کند، و در نتیجه روز و تاریخ آن را بداند، و حال آن که خدایان ایشان چه ملائکه، چه جن و چه قدیسین از بشر، هیچ یک از روز بعث اطلاعی ندارند، پس إله و معبود نیستند.[۱۳]

 بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَهِ ۚ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِّنْهَا ۖ بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ ﴿۶۶

 بلکه علم آنها درباره ی آخرت به پایان رسیده؟ بلکه ایشان در آن تردید دارند. بلکه آنها در آن زمینه کوردل اند. (۶۶)

بعد از آن که خدای تعالی در آیه قبل فرمود: که احدی غیر از خدای تعالی  زمان قیامت را نمی داند، در این آیه به پیامبر می فرماید: اصلا مشرکین قابل خطاب نیستند، چون علمی به آن ندارند، مثل این که تا به حال به گوش شان نخورده، و هیچ خبری از امور آخرت ندارند، چون تمام استعدادو فکر و ذکرشان را در مادیات و زندگی دنیا مصرف کردند، در نتیجه نسبت به امور آخرت در جهل مطلقند، و اگر هم خبر قیامت به گوش شان خورده و به دل هاشان وارد شده، اما درباره آن شک دارند و به آن یقین ندارند و تصدیقش نکرده اند، البته اگر اعتقادی به آخرت ندارند، به اختیار خودشان نیست، بلکه خدای سبحان قلوب شان را از درک آن کور کرده و در نتیجه دیگر نخواهند توانست آن را درک کنند.[۱۴]

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَإِذَا کُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ ﴿۶٧ لَقَدْ وُعِدْنَا هَـٰذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِن قَبْلُ إِنْ هَـٰذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ ﴿۶٨

و کسانی که کافر شدند گفتند: آیا وقتی که ما و پدرانمان خاک شدیم، حتما بیرون آورده می شویم؟ (۶۷) البته به ما و پدرانمان نیز قبلا همین را وعده داده بودند. اینها جز افسانه های پیشینیان نیست. (۶۸)

این دو آیه دلایلی است که مشرکین برای نبود قیامت بیان می کنند، ابتدا می گویند: چگونه ممکن است ما از لای زمین به صورت انسانی کامل درآییم، همان طور که الان هستیم، با این که می دانیم که بعد از مردن همه خاک می شویم، و پدران مان نیز همه خاک شدند؟ سپس می گویند: موضوع قیامت را انبیای گذشته به پدران ما وعده داده بودند، . چیز نوظهوری نیست، بلکه خیلی قدیمی است، و اگر این خبر درستی بود تا به امروز اتفاق می افتاد، و مردم گذشته از قبرهای شان برمی خاستند، و چون برنخاستند، معلوم می شود این موضوع از خرافاتی است که گذشتگان درست کرده اند.[۱۵]

 قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُجْرِمِینَ ﴿۶٩

بگو: در زمین بگردید و بنگرید عاقبت گنهکاران چگونه شد. (۶۹)

در این جمله خدای ­تعالی به رسول گرامیش (ص) دستور می دهد تا مشرکان را در برابر انکار قیامت، تهدید و انذارکند، و به آنها دستور دهد که در زمین سیر کنند، و عاقبت مجرمینی که انبیا را تکذیب کردند، و هشدار آنها را در مورد قیامت نادیده گرفتند، ببینند، هر چند نظر کردن و تفکر در عاقبت کار آنها و دیدن خانه های خراب شان و آبادی های ویران و خالی شان، برای صاحب بصیرتی که بخواهد عبرت بگیرد کافی است. ممکن هم هست که آیه شریفه دلیلی را بر وجود معاد بیان فرموده، به این بیان که منتهی شدن عاقبت کار مجرمین به عذاب انقراض، خود دلیل بر این است که جرائم و ظلم ها این اثر را در پی دارد، که صاحبش را گرفتار مؤاخذه و عذاب کند، و به طور کلی عمل چه احسان و چه ظلم باشد، برای صاحبش نگهداری می شود، تا روزی طبق آن محاسبه گردد، و اگر حساب تمامی اعمال مردم و کیفر آنها و – مخصوصا پاداش اعمال صالح – در دنیا واقع نمی شود، قطعا نشانه ی دیگری هست که در آنجا واقع خواهد شد، و آن نشانه ی آخرت است، مؤید این بیان اخیر جمله ی (عاقبت المجرمین) است، چون اگر منظور تهدید مکذبین رسالت و تحریف ایشان بود، مناسب تر آن بود که فرموده باشد: (عاقبت المکذبین).[۱۶]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۰۷ – ۵۰۶[۱]

 – نمونه، ج ۱۵، ص۵۰۸[۲]

  – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۰۸[۳]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۱۰ – ۵۰۹[۴]

  – المیزان، ج ۱۵، ص ۵۹۲[۵]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۱۴ – ۵۱۳[۶]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۵۹۴[۷]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۵۹۴[۸]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۲۴[۹]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۱۹[۱۰]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۳ – ۶۰۱[۱۱]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۲۵[۱۲]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۴ – ۶۰۳[۱۳]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۵[۱۴]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۶[۱۵]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۷ – ۶۰۶[۱۶]