ترجمه و توضیح سوره نمل ۹۳ – ۷۰

وَلَا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَلَا تَکُن فِی ضَیْقٍ مِّمَّا یَمْکُرُونَ ﴿٧٠

و بر آنان غم مخور و از نیرنگ هایی که می زنند تنگدل مباش. (۷۰)

آیه شریفه برای دلداری پیامبر می فرماید: از این که ایشان اصرار بر کفر و انکار می ورزند، خیلی غم مخور، و حوصله ات سر نرود، که چرا آنها با مکرشان دعوت تو را باطل نموده، مردم را از راه خدا باز می دارند، برای این که هر چه می کنند در برابر چشم خدا می کنند، و نمی توانند خدا را به تنگ بیاورند، و به زودی کیفر اعمال شان را می دهد.[۱]

 وَیَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ ﴿٧١ قُلْ عَسَىٰ أَن یَکُونَ رَدِفَ لَکُم بَعْضُ الَّذِی تَسْتَعْجِلُونَ ﴿٧٢

و می گویند: این وعده کی خواهد بود اگر راست می گویید. (۷۱) بگو: شاید برخی از آنچه شتاب در آن را می خواهید در تعقیب شما باشد. (۷۲)

کفار از روی استهزا می گویند: این وعده ی عذاب الهی کی خواهد آمد؟ آیه می فرماید: به این درخواست کنندگان عذاب که از وقت رسیدن آن می پرسند بگو: من امیدوارم که بعضی از تهدید های خدا که شما در آن عجله می کنید، یعنی عذاب دنیا که شما را به عذاب آخرت نزدیک می کند، و به آن می رساند، به زودی شما را دنبال کند.[۲]

 وَإِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَـٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَشْکُرُونَ ﴿٧٣

و راستی پروردگارت نسبت به مردم، صاحب کرم است ولی بیشترشان سپاس نمی دارند. (۷۳)

اگر خدای تعالی عذاب ایشان را تأخیر انداخت، با این که استحقاق آن را دارند، به این علت بود که او دارای فضل و کرم است و درباره آنان به فضل خود رفتار کرده، و ایشان باید شکر همین را هم به جای آرند، اما به جا نمی آورند، بلکه عجله در آن عذاب را می خواهند.[۳]

 وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا یُعْلِنُونَ ﴿٧۴

و بی تردید پروردگار تو آنچه را سینه هایشان پنهان می دارد و آنچه را آشکار می کنند می داند. (۷۴)

یعنی تأخیر عذاب آنها به خاطر این نیست که خدای تعالی از اعمال و رفتار آنها جاهل است، بلکه او از حال ایشان و کیفری که مستحق آن هستند آگاه است، و آنچه را که آنها در سینه هاشان پنهان می کنند، و آنچه را آشکار می سازند، همه را خدای تعالی می داند.[۴]

وَمَا مِنْ غَائِبَهٍ فِی السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ ﴿٧۵

و هیچ پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر این که در کتابی روشن ثبت است. (۷۵)

نه تنها خداوند اسرار درون و برون آنها را می داند، بلکه علم او به قدری گسترده است که هیچ موجودی در آسمان و زمین، پنهان و مکتوم نیست مگر آن که در لوح محفوظ، همان صفحه ی علم بی پایان خدا ثبت است. روشن است کلمه “غائبه” معنی وسیعی دارد که هر آنچه را از حس ما پنهان است در برمی گیرد، اعم از اعمال مخفی بندگان، و نیات باطنی آنها، و نیز اسراری که در پهنه آسمان و زمین نهفته است، و همچنین قیام رستاخیز، و زمان نزول عذاب و مانند اینها.[۵]

 إِنَّ هَـٰذَا الْقُرْآنَ یَقُصُّ عَلَىٰ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَکْثَرَ الَّذِی هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ ﴿٧۶ وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَهٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ ﴿٧٧ إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُم بِحُکْمِهِ  وَهُوَ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ﴿٧٨ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّـهِ إِنَّکَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِینِ ﴿٧٩

بی گمان، این قرآن بسیاری از چیزها را که بنی­اسراییل در آن اختلاف دارند، برایشان حکایت می­کند. (۷۶) و­به راستی که آن برای مؤمنان هدایت و رحمت است. (۷۷) البته پروردگار تو طبق حکم خود میان آنان داوری می­کند و او شکست ناپذیر داناست.(۷۸)پس بر خدا توکل کن که تو واقعا بر حق آشکار هستی. (۷۹)

این آیه شریفه رسول خدا (ص) را دل گرمی می دهد، و هم این که زمینه را برای بعد که به زودی از حقانیت دعوتش، و تقویت ایمان مؤمنین سخن می گوید، فراهم می کند، لذا می فرماید: این قرآن برای بنی اسرائیل بیشتر آن مسایلی را که مورد اختلاف شان است بیان می کند، با داستان هایی از قصه های انبیا، و حقیقت را در آنچه که در آن اختلاف دارند بیان می کند، و یکی از آن داستان ها داستان مسیح (ع) است، که حق مطلب را در آن احکام و معارفی که مورد اختلاف شان بود بیان می کند. و با این داستان هایی که بر بنی اسراییل می خواند، مؤمنین را به سوی حق هدایت می کند، و نیز رحمتی است برای آنان که دل هایشان را آرامش می دهد، و به این وسیله ایمان را در دل هایشان ریشه دار و ثابت می کند. سپس می فرماید: قضاوت و داوری میانه آنان با خداست، همان خدایی که عزیز است و هیچ گاه مغلوب نمی شود، و علیم است و هرگز جهل و خطا در حکمش راه ندارد، پس باید دل رسول خدا (ص) به قضای پروردگار عزیز و حکیمش راضی شود، و امر را به او محول نماید، و از شرک و کفر و مکر و حیله ی مشرکان اندوهناک و دلتنگ نشود. پس باید که تو او را وکیل بگیری، که او  برای تو کافی است، و باید از هیچ چیز نترسی و نگران نباشی که تو در امنیتی چون بر حق هستی.[۶]

 إِنَّکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَىٰ وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ ﴿٨٠ وَمَا أَنتَ بِهَادِی الْعُمْیِ عَن ضَلَالَتِهِمْ ۖ إِن تُسْمِعُ إِلَّا مَن یُؤْمِنُ بِآیَاتِنَا فَهُم مُّسْلِمُونَ ﴿٨١

البته تو نمی توانی مردگان را شنوا کنی و نمی توانی ندای دعوت را به گوش کران برسانی، هنگامی که پشت می کنند و روی برمی تابند. (۸۰) و تو هدایت کننده ی کوردلان از گمراهی شان نیستی. تو فقط به گوش کسانی توانی رساند که به آیات ما ایمان دارند و خود تسلیم اند. (۸۱)

این آیات علت این که چرا پیامبر در مسأله ایمان و کفر مردم باید به خدا توکل کند را بیان می کند، و می فرماید: چون این ها مرده اند، و در توان تو نیست که دعوتت را به مردگان بشنوانی، و دیگر این که اینها کر هستند و نمی شنوند، و کورند و گمراه، تو نمی توانی دعوتت را به گوش کرها، آن هم در حالی که پشت می کنند و می روند، برسانی، یعنی اگر پشت نمی کردند، باز ممکن بود حتی با اشاره حرف را به ایشان فهمانید، و نیز تو نمی توانی کور را از گمراهیش رهانیده هدایت کنی، تنها قدرتی که تو داری این است که دعوتت و آیات ما را که بیانگر توحید و معارف حقه ی آن است به گوش مؤمنین برسانی، چون آنها به خاطر ایمانی که به این حجت های حقه دارند تسلیم ما هستند، و تو را در دعوتت تصدیق می کنند. نکته: پس هر کس حجت های حقه چه از آیات آفاق باشد، و چه از آیات انفس، با سلامت عقل در آنها تعقل کند، و آنگاه با ایمان تسلیم آن شود، چنین کسی از مردگان و از مهرشدگان، که خدا بر گوش و چشم شان مهر نهاده نیست.[۷]

 وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّهً مِّنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کَانُوا بِآیَاتِنَا لَا یُوقِنُونَ ﴿٨٢

و چون وعده ی عذاب برای شان واقع شود، جنبنده ای را از زمین برای شان بیرون می آوریم که با آنها تکلم می کند، و می گوید: مردم به آیات ما یقین نمی کنند. (۸۲)

وقتی کار مردم به این جا برسد که از آیات و نشانه های حسی و مشهود ما یقین برایشان حاصل نشود، با هیچ کدام از این آیات به ایمان نرسند و تعقل و عبرت گیری مفهمومی نداشته باشد، در این هنگام وقت آن می رسد که معجزه ای که وعده داده بودیم نشان شان دهیم، و حق را برای شان آن چنان بیان می کنیم که دیگر جز اعتراف به حق چاره ای برای شان نماند، پس در آن هنگام آن معجزه را که جنبنده ایست از زمین بیرون می آوریم، تا با ایشان صحبت کند. متاسفانه در آیات کریمه قرآن چیزی که بتواند این آیه را تفسیر کند، و معلوم کند این جنبنده ای که خدا به زودی از زمین بیرون می آورد چیست؟ وجود ندارد و جمله مزبور از کلمات مرموز قرآن است.[۸]

 وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِن کُلِّ أُمَّهٍ فَوْجًا مِّمَّن یُکَذِّبُ بِآیَاتِنَا فَهُمْ یُوزَعُونَ ﴿٨٣

و آن روز که از هر امتی گروهی را که آیات ما را تکذیب می کردند، گرد می آوریم، و آن گاه نگاه داشته می شوند. (۸۳)

یکی دیگر از مقدمات قیامت این است که از هر قوم و امتی، گروهی را که آیات ما را مانند: مبدأ و معاد و انبیای الهی و امامان و کتب آسمانی تکذیب می کردند، محشور می کنیم و سپس جلوی حرکت آنها گرفته می شود، تا به یکدیگر ملحق شوند. بدیهی است این حشر مربوط به قیامت نیست، زیرا حشر در قیامت اختصاص به یک گروه ندارد، بلکه تمام امت ها را دربر می گیرد.[۹]

 حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوا قَالَ أَکَذَّبْتُم بِآیَاتِی وَلَمْ تُحِیطُوا بِهَا عِلْمًا أَمَّاذَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٨۴ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِم بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا یَنطِقُونَ ﴿٨۵

تا زمانی که بیایند، خدا می گوید: آیا آیات مرا تکذیب کردید بی آن که به آن احاطه علمی داشته باشید؟این چه کاری بود که می کردید؟(۸۴) و حکم عذاب برای شان واقع گردد به سبب ظلمی که کردند. پس ایشان دم برنیارند. (۸۵)

 از هر امتی گروهی از تکذیب کنندگان به آیاتمان را محشور می کنیم، و همچنان بازداشت می شوند، تا آن که در محضر محاسبه حضور به هم رسانند، در آن هنگام خدای تعالی به ایشان می فرماید: آیا آیات مرا تکذیب کردید؟ در حالی که هیچ احاطه علمی به آن نداشتید؟ شما که از آن روی برمی گرداندید، پس چگونه چیزی را تکذیب کردید که نمی شناختید؟ چگونه نسبت دروغ به آن دادید، در حالی که هیچ دلیل علمی بر گفته خود نداشتید؟ غیر از تکذیبی که کردید چه کارها که می کردید؟ و به اصطلاح مگر هیچ کاری نداشتید که آیات مرا تکذیب می کردید؟ علامه می فرماید: منظور از آن قولی که علیه ایشان واقع می شود، این قول است که [إن الله لا یهدی القوم الظالمین،(انعام/۱۴۴)]، پس آیه می فرماید: ایشان به خاطر این که آیات ما را تکذیب کردند، ستمکار بودند، لذا نتوانستند عذری پیدا کنند تا با آن معذرت خواهی کنند، و در نتیجه از سخن فروماندند.[۱۰]

أَلَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا ۚ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ﴿٨۶

آیا ندیده اند که شب را پدید آوردیم تا در آن بیاسایند، و روز را روشنی بخش گردانیدیم؟ قطعا در این برای مردمی که ایمان می آورند مایه های عبرت است. (۸۶)

در آیه مورد بحث تکذیب کنندگان را ملامت و توبیخ می کند، و می فرماید: آنها شب را می بینند، در آن به سر می برند، می دانند زمانی است برای سکوت و آرامش، و آن شب است که با پرده ظلمتش دیدگان را در حجاب می کند، وهمچنین روز را دیده اند، که زمانی است برای تلاش و کوشش، و روز است که با روشنیش همه چیز را نشان آدمی می دهد، با این حال چرا آنها را به عنوان آیات ما نمی بینند؟ در این ها نشانه های روشنی است برای مردمی که در ایشان اثری از ایمان و تصدیق به حق وجود داشته باشد. پس بر انسان ها لازم است از چیزی هم که در پرده ظلمت و جهل قرار دارد، سکوت کنند، و خلاصه چیزی را که نمیدانند، نه انکار کنند و نه بگویند، و چیزی را بگویند، و به چیزی ایمان داشته باشند، که آیات بینات که چون روز روشنند، آن را برایشان روشن کرده باشد.[۱۱]

 وَیَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللَّـهُ ۚ وَکُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِینَ ﴿٨٧

و روزی که در صور دمیده شود، پس هر که در آسمان ها و هر که در زمین است به هراس افتد. مگر آن کس که خدا بخواهد. و جملگی خاضعانه به سوی او می آیند. (۸۷)

بعید نیست که منظور از نفخ صور مطلق نفخ باشد، چه نفخه اول که با آن همه می میرند، [در صور دمیده می شود، پس همه کسانی که در آسمان ها و زمینند می میرند، مگر آن کس که خدا بخواهد، پس آن گاه بار دیگر در آن دمیده می شود، که ناگهان همه به حال ایستاده زنده می شوند، که دارند تماشا می کنند. (زمر/۶۸)]، و چه نفخه دوم، که با آن روح به کالبدها دمیده می شود، و همه برای حسابرسی اعمال مبعوث می گردند، و تأئید کننده این جمله، در همین آیه است که می فرماید: (و کل أتوه داخرین، همگی با ذلت و خواری به آنجا می آیند)، برای این که نفخه هر چه باشد از مختصات قیامت است، و این که بعضی در هراسند و بعضی در ایمنی هستند، و نیز کوه ها به راه می افتند، همه از خواص نفخه اول است که یک عده مستثنا هستند، و این که همگی در پیشگاه خدا حاضر می شوند در حالی که برای او ذلیل و خاضع هستند، از خواص نفخه دوم است، که جا برای استثنا نیست. البته اگر ذلت را به اولیای خدای تعالی نسبت داده، منافاتی با عزت آنان نزد خدا ندارد، چون عزت و غنای بنده نزد خدا، ذلت و فقر اوست در نزد خودش، بله ذلت دشمنان خدا در قبال عزت کاذبی که برای خود قائل بودند، ذلت واقعی و خواری حقیقی است.[۱۲]

 وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَهً وَهِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّـهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ ﴿٨٨

 و کوه ها را می بینی و آنها را ساکن می انگاری در حالی که مانند ابر در حرکتند. این صنع خداست که هر چیزی را در کمال استواری پدید آورده. و او به آنچه می کنید مسلما آگاه است. (۸۸)

این آیه شریفه از آن جهت که در دنباله آیات قیامت قرار گرفته، آنچه می گوید درباره قیامت است، و پاره ای از وقایع آن روز را توصیف می کند، که عبارت است از به راه افتادن کوه ها، سپس برای مجسم کردن واقعه، به پیامبر (ص) می فرماید: تو کوه ها را وقتی در صور دمیده می شود در حالی می بینی که حرکت می کنند، مانند حرکت ابرها در آسمان. این قضیه را در جای دیگر قرآن فرموده: [وسیرت الجبال فکانت سرابا،کوه ها به راه می افتند، و در آخر سراب می شوند. (نبأ/۲۰)]. کلمه “صنع” به معنای آفریدن است، و در این جمله اشاره ایست به این که این صنع، و این عمل از خدای تعالی تخریب و ویرانی عالم است، ولی چون تکمیل عالم را در پی دارد، و نظام این جهان را طوری منظم و محکم نموده که هر چیزی به منتها درجه کمال خود می رسد، خواه به سوی کمال سعادت و یا کمال شقاوت، از این رو این ویرانی را صنع و آفرینش نامید. پس اگر دنیا را خراب می کند برای این است که آخرت را تعمیر نماید. خدا به آنچه اهل آسمان ها و زمین می کنند در روزی که در صور دمیده می شود، و همه با خواری نزدش می آیند، دانا و با خبر است. البته این آیه به نحو دیگری هم تفسیر شده و آن این است که حرکت کوه ها را حمل بر حرکت جوهری کرده اند، و این که تمامی موجودات با جوهره ی ذات شان به سوی غایت وجود خود در حرکتند، و این همان معنای حشر و رجوع به خدای سبحان است.[۱۳]

مَن جَاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا وَهُم مِّن فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ﴿٨٩

هر کس نیکی آورد، پاداشی بهتر از آن خواهد داشت، و آنها آن روز از هراسی بزرگ در اماننند. (۸۹)

می فرماید: کسی که نیکوکار باشد و عمل نیک انجام دهد، جزایی بهتر از آن عمل نیک دارد، چون ایمان و عمل صالح مقدمه ی رضا و خشنودی خداست، و بدیهی است که رضا و خشنودی خدا که پاداش ایمان و عمل صالح است از خود عمل بهتر است. و صاحبان حسنات از فزع و وحشت روز قیامت در امانند، همچنان که می فرماید: [فزع اکبر اندوهناک شان نمی کند، و ملائکه به دیدارشان می آیند، و می گویند: این همان روزی است که وعده اش را به شما می دادند. (انبیا/۱۰۳)].[۱۴]

 وَمَن جَاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٩٠

و هر­کس عمل بدی آورد، به صورت در آتش افکنده شوند. آیا جز آنچه می­کردید سزا داده می­شوید؟ (۹۰)

پس جزای آنها همان تجسم اعمال آنهاست که گریبان شان را خواهد گرفت، لذا هیچ ظلمی به آنها نمی شود. آنها همان طور که در برخورد با حق، صورت خود را برمی گرداندند، و با همان صورت به استقبال گناه می رفتند، اکنون باید انتظار چنین مجازاتی را داشته باشند.  باید توجه داشت که این دو آیه حکم کسانی را بیان می کند که یا عمل نیک دارند یا عمل بد، و حکم آنهایی که هر دو عمل را انجام داده اند در جای دیگر آمده است.[۱۵]

 إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَـٰذِهِ الْبَلْدَهِ الَّذِی حَرَّمَهَا وَلَهُ کُلُّ شَیْءٍ ۖ وَأُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ﴿٩١

من مأمورم که تنها خداوند این شهر را که آن را گرامی داشته و هر چیزی از آن اوست پرستش کنم، و فرمان یافته ام که از مسلمانان باشم. (۹۱)

این آیه تا آخر سوره این حقیقت را بیان می کند که دعوت حقه بشارت و انذاری است، که در آن حجت بر همه تمام می شود، و کار مردم به گردن رسول خدا نیست، او تنها مأمور است، و زمام امور به دست خداست، لذا می فرماید: بگو من تنها مأمور شده ام که پروردگار این شهر مقدس (مکه) را عبادت کنم، شهری که آن را محترم کرده، و شما این نعمت بزرگ را کفران کرده، و شکر خدا را با پرستش او به جا نیاوردید، و در عوض به عبادت بت ها پرداختید. سپس برای این که کسی توهّم نکند که خداوند فقط مالک مکه است، چون ربّ آنجا است، می فرماید: همه چیز در عالم هستی متعلق و در مالکیت خدای تعالی است. باز می فرماید: بگو من مأمور شده ام تا از کسانی باشم که تسلیم اراده ی او شده اند، و او فقط همان را اراده می کند که زبان فطرت به سوی آن دعوت می کند، و آن دین حنیف فطری است، که ملت و کیش ابراهیم است.[۱۶]

 وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ ۖ فَمَنِ اهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ ۖ وَمَن ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنذِرِینَ ﴿٩٢

و این قرآن را تلاوت کنم. پس هر که هدایت پذیرد به سود خود هدایت یافته، و هر که گمراه شود، پس بگو: من فقط از هشدار دهندگانم. (۹۲)

در ادامه آیه قبل می فرماید: و دیگر این که، من مأمور شده ام که این قرآن را بر مردم تلاوت کنم، پس هر کس با این قرآن هدایت شد، که به نفع خودش هدایت شده، و سود هدایتش عاید من نمی شود. و هر کس هدایت نشود، و از یاد پروردگارش روبگرداند، ضلالتش به ضرر خودش و وبال کفرش به گردن خودش است، نه من. برای این که من جز بیم رسانی نیستم، مأمورم که مردم را از خطری که در پیش دارند بیم دهم، ولی وکیل آنان نیستم، خدا بر ایشان وکیل است.[۱۷]

 وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّـهِ سَیُرِیکُمْ آیَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا ۚ وَمَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿٩٣

و بگو: ستایش از آن خداست. به زودی آیاتش را به شما نشان خواهد داد آن را خواهید شناخت. پروردگار تو از آنچه می کنید غافل نیست. (۹۳)

و بگو که ثنای جمیل همه برای خدای تعالی است، در هر آنچه که در ملک خود انجام می دهد، از آن جمله  بشر را به سوی آنچه خیر و سعادتش در آن است، می خواند، و مؤمنین را که به آیات او ایمان آورده و تسلیم او شده اند، هدایت نموده، و تکذیب کندگان را دل هایشان را میرانده، و گوش هایشان را کر، و دیدگان شان را کور نموده، در نتیجه گمراه شدند، و آیات او را تکذیب کردند. به زودی هر آیتی که قبل از قیام قیامت و بعد از آن اتفاق می افتد، و مردم را ناگزیر از قبول حق کند، به مردم نشان خواهد داد. در پایان می فرماید: اعمال شما بندگان در برابر دیدگان پروردگار تو است،و از آنچه انجام می دهید غافل نیست، ­لذا مطابق حکمتش با شما رفتار می کند، اگر حکمتش در قبال اعمال شما اقتضای دعوت و هدایت داشته باشد، یا اقتضای اضلال و نشان دادن آیات داشته باشد، انجام می شود.[۱۸]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۷[۱]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۹[۲]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۰۹[۳]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۱۰[۴]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۳۴[۵]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۱۱ – ۶۱۰[۶]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۱۲ – ۶۱۱[۷]

– المیزان، ج ۱۵، ص ۶۲۲[۸]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۲۸[۹]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۲۶[۱۰]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۲۸ – ۶۲۷[۱۱]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۳۰ – ۶۲۸[۱۲]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۳۴ – ۶۳۰[۱۳]

 – نمونه، ج ۱۵، ص ۵۷۳[۱۴]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۸۳۰[۱۵]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۳۶ – ۶۳۵[۱۶]

 – المیزان، ج ۱۵، ص ۶۳۶[۱۷]

 -المیزان، ج ۱۵، ص ۶۳۸ – ۶۳۷[۱۸]