توضیح و ترجمه سوره فتح ۲۹ – ۱۶

قُل لِّلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرَ‌ابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ ۖ فَإِن تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللَّـهُ أَجْرً‌ا حَسَنًا ۖ وَإِن تَتَوَلَّوْا کَمَا تَوَلَّیْتُم مِّن قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذَابًا أَلِیمًا ﴿١۶

به متخلفان بادیه نشین بگو: به زودی به سوی قومی بسیار زورمند فراخوانده می شوید که یا با آنها می جنگید و یا مسلمان می شوند. پس اگر اطاعت کنید، خداوند به شما پاداشی نیکو می دهد و اگر روی برگردانید، چنان که قبلا نافرمانی کردید، شما را به عذابی دردناک عذاب می کند (۱۶)

درواقع آیه راه بازگشت را برای متخلفان سفر حدیبیه مشخص می کند. معلوم می شود که هنوز از آنها قطع امید نشده است. و علامه می فرماید: چون سخن از جزیه گرفتن درآیه نیامده، پس آن قوم نیرومند جزء مشرکین بودند، و جزیه از مشرک قبول نمی شود و مخصوص اهل کتاب است، مشرک یا باید مسلمان شود یا بجنگد. خدای سبحان سپس کلام خود را با وعده و وعید خاتمه می دهد، وعده در مقابل اطاعت، و وعید در مقابل نافرمانی، می فرماید: اگر اطاعت کنید و برای جنگ بیرون شوید خدا اجر نیکی به شما می دهد، واگر روی برگردانید، و نافرمانی کنید، وخارج نشوید، همان طور که دفعه ی پیش روگرداندید، و درسفر حدیبیه خارج نشدید، آن وقت خدا در دنیا وآخرت شما را عذابی دردناک می کند.

لَّیْسَ عَلَى الْأَعْمَىٰ حَرَ‌جٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَ‌جِ حَرَ‌جٌ وَلَا عَلَى الْمَرِ‌یضِ حَرَ‌جٌ ۗ وَمَن یُطِعِ اللَّـهَ وَرَ‌سُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِ‌ی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ‌ ۖ وَمَن یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِیمًا ﴿١٧

بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست، و هر که خدا و رسولش را اطاعت کند، او را درباغ هایی که از پای درختانش نهر ها جاری است، داخل می کند، و هرکه روی برگرداند او را به عذابی دردناک عذاب می کند (۱۷)

دراین آیه حکم جهاد را برای معلولین که جهاد برایشان طاقت فرساست، بیان می‎کند. نمی فرماید: این ها حکم جهاد ندارند، بلکه با جمله ی هرکس اطاعت خدا و رسولش را کند… می فهماند که همین عده نیز باید به هر نحوکه قادرند، جبهه را تقویت کنند. در این آیه هم نیز مانند آیه قبلی با وعده ی بهشت به کسانی که خدا و رسول را اطاعت می‎کنند، و وعید(تهدید) به عذاب دردناک برای هرکس که روی بگرداند، کلام را خاتمه می دهد.

لَّقَدْ رَ‌ضِیَ اللَّـهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَ‌هِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّکِینَهَ عَلَیْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِ‌یبًا ﴿١٨ وَمَغَانِمَ کَثِیرَ‌هً یَأْخُذُونَهَا وَکَانَ اللَّـهُ عَزِیزًا حَکِیمًا ﴿١٩

به راستی خداوند از مؤمنان هنگامی که با تو زیر درخت بیعت می کردند راضی شد وازآنچه در دل هایشان بود آگاه گردید، پس آرامش را بر آنها نازل کرد و فتحی نزدیک را به آنها پاداش داد (۱۸) و غنیمت های فراوانی که می گیرند، و خداوند شکست ناپذیر حکیم است (۱۹)

در صلح حدیبیه “عثمان بن عفان” نماینده مسلمین بود که نزد مشرکان رفت تا بگوید ما برای جنگ نیامده ایم و قصدمان زیارت است. با توقیف موقتی عثمان به ناگاه شایع شد که عثمان کشته شده است، لذا پیامبر فرمود: من از این جا حرکت نمی کنم تا با این گروه پیکار کنم، سپس به زیر درختی که آنجا بود، رفتند و با مردم تجدید بیعت کردند. آوازه‎ی این بیعت درمکه پیچید و با وحشت، عثمان را آزادکردند. این بیعت، به بیعت رضوان معروف شد، چون سبب خشنودی خدا و انسجام و تقویت هر چه بیشتر مؤمنین‎ گردید. خدا به افرادی‎که در این لحظه‎ی حساس بیعت کردند چهار پاداش بزرگ داد. ۱) رضایت و خشنودی خود را، که در واقع از ثوابی و پاداشی خبر می دهد که خدای تعالی در مقابل بیعتشان در زیر درخت به ایشان ارزانی داشته. ۲) چون خدا از صداقت و ایمان آنها خبر داشت، پس سکینه و آرامش را بر آنها نازل کرد،آن چنان که از ثبات قدمشان مشرکان وحشت کردند. ۳) فتح نزدیکی را که همان فتح خیبر است، در سال بعد به عنوان پاداش نصیب آنها کرد. ۴) غنایم بسیاری را به دنبال فتح خیبر بدست آوردند. و چون خدا شکست ناپذیر است، در آنچه اراده می کند مسلط و غالب است، و چون حکیم است، آنچه را اراده می کند، متقن و از روی حساب انجام می دهد.

وَعَدَکُمُ اللَّـهُ مَغَانِمَ کَثِیرَ‌هً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَکُمْ هَـٰذِهِ وَکَفَّ أَیْدِیَ النَّاسِ عَنکُمْ وَلِتَکُونَ آیَهً لِّلْمُؤْمِنِینَ وَیَهْدِیَکُمْ صِرَ‌اطًا مُّسْتَقِیمًا ﴿٢٠ وَأُخْرَ‌ىٰ لَمْ تَقْدِرُ‌وا عَلَیْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّـهُ بِهَا ۚ وَکَانَ اللَّـهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرً‌ا ﴿٢١

خداوند به شما غنیمت های فراوانی را وعده داده است که آنها را خواهید گرفت ولی این غنایم را زودتر به شما ارزانی داشت و دست مردم را از شما کوتاه ساخت، تا برای مؤمنان نشانه ای باشد و شما را به راه راست هدایت کند (۲۰) و دیگری که بر آنها دست نیافته اید تنها خدا بر آنها احاطه دارد، و خدا بر هر چیزی قادر است (۲۱)

مراد ازاین”غنیمت های فراوانی”که مؤمنین به زودی آنها را به دست می­آورند، اعم از غنیمت های خیبر و غیر خیبر است،که بعد از مراجعت از حدیبیه به دست مسلمانان افتاد، وآن که زودتر محقق شد همان غنایم خیبر است. اما دو قبیله اسد و غطفان، تصمیم گرفتند بعد از مراجعت رسول خدا (ص) از خیبر به مدینه، حمله نموده اموال و زن و بچه مسلمین را به غارت ببرند، ولی خدای تعالی وحشتی در دل آنان انداخت، و از این کار بازشان داشت،که این لطف دیگری بودکه خداوند درحق مسلمانان انجام داد. سپس می‎فرماید: تمام ‎این غنایم و فتوحات وثواب های اخروی، برای این است که تو علامت و نشانه ای باشی، تا مؤمنان را به حق دعوت کنی، و بفهمانی که پروردگارشان در وعده ای که به پیغمبر خود می دهد صادق ودرپیشگویی‎هایش راستگو است. این سوره مشتمل بر یک عده پیشگویی و اخبار غیبی است که همین ها هدایتی است برای مردم با تقوا، آیات (۱۱, ۱۵, ۱۶, ۲۰, ۲۱). در ادامه می فرماید: همه‎ی این‎ها برای این بود که شما را به سوی صراط مستقیم،که همان طریقی است که سبب بسط دین می شود، هدایت فرماید. سپس بشارت می دهد که به شما غنیمت های دیگری وعده داده شده، که خود شما قادر نبودید آنها را به دست بیاورید، اما چون خداوند بر آن فتوحات و غنایم احاطه دارد، آنها را نصیب شما می کند، زیرا خدا بر هر چیزی قادر است.

وَلَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ‌ ثُمَّ لَا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَلَا نَصِیرً‌ا ﴿٢٢ سُنَّهَ اللَّـهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلُ ۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّـهِ تَبْدِیلًا ﴿٢٣

و اگرکسانی که کافر شدند، به جنگ با شما برمی خاستند، قطعا به شما پشت می کردند و یار و یاوری نمی یافتند (۲۲) سنّت الهی است که در گذشته نیز بوده است، و هرگز برای سنّت الهی تغییری نخواهی یافت (۲۳)

آیه به صلح حدیبیه اشاره دارد،که در واقع پیشگویی دیگری است که در آن خدای تعالی از ناتوانی کفار در پیکار با مؤمنین خبر می دهد، و می فرماید: نه ولی و سرپرستی دارند که آنها را به درستی برای جنگ مدیریت کند، و نه کمکی از اعراب دارند، که یاریشان کنند. و این سنتی قدیمی است، از خدای سبحان که انبیا و مؤمنین به انبیا را در صورتی که در ایمان خود صادق و در نیّاتشان خالص باشند بر دشمنان غلبه می دهد، و سنّت خدا هرگز تغییر نمی کند، اگرهم صدمه و شکستی مسلمانان در جنگ های خود دیدند، به خاطر پاره ای مخالفت ها بوده که با خدا و رسولش مرتکب شدند.

وَهُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَکَّهَ مِن بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَ‌کُمْ عَلَیْهِمْ ۚ وَکَانَ اللَّـهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرً‌ا ﴿٢۴

و اوکسی است که در دل مکه بعد از پیروز کردن شما بر آنها دست های آنها را از شما و دست های شما را از آنها کوتاه کرد، و خداوند به آنچه انجام می دهید بیناست (۲۴)

آیه در مورد همان صلحی است که در حدیبیه واقع شد، چون حدیبیه محلی است در نزدیکی مکه و در بطن آن قرار دارد، و آن قدر به آن اتصال دارد که بعضی گفته اند از حدود حرم است. در این محل قریش تمامی قدرت خود را در جمع آوری لشگر به کار برده بود، مؤمنین هم با رسول خدا بیعت کرده بودند که تا آخرین قطره خون خود در برابر آنها مقاومت کنند، مسلمانان داخل سرزمین کفار شده بودند و در چنین وضعی جز جنگ وخونریزی هیچ احتمال دیگری نمی رفت، اما خدای سبحان دست کفار را از مؤمنین، و دست مؤمنین را ازکفار دور نگه داشت، و در عین حال مؤمنین را بر آنان پیروزی بخشید، و خدا به آنچه می کنند داناست.

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا وَصَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَ‌امِ وَالْهَدْیَ مَعْکُوفًا أَن یَبْلُغَ مَحِلَّهُ ۚ وَلَوْلَا رِ‌جَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَئُوهُمْ فَتُصِیبَکُم مِّنْهُم مَّعَرَّ‌هٌ بِغَیْرِ‌ عِلْمٍ ۖ لِّیُدْخِلَ اللَّـهُ فِی رَ‌حْمَتِهِ مَن یَشَاءُ ۚ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُ‌وا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا ﴿٢۵

آنها کسانی بودند که کافر شدند و شما را از مسجد الحرام باز داشتند و نگذاشتند قربانی که بازداشته شده بود به محلّش برسد. واگر مردان و زنان مؤمنی که شما آنها را نمی شناختید، وجود نداشتند که ندانسته آنها را زیر دست و پا هلاکشان سازید، پس دیه و غرامت آن ها به گردن شما می ماند، تا خدا هرکه را بخواهد در رحمت خود داخل گرداند. اگر از یکدیگر جدا بودند همانا کسانی ازآنان را که کافرند به عذابی دردناک معذّب می ساختیم (۲۵)

می فرماید: مشرکین مکه همان هایی هستند که به خدا کفر ورزیدند، و نگذاشتند شما داخل مسجد الحرام شوید، و نگذاشتند شترهای قربانی که با خودآورده بودید به محل قربانیش در مکه برسد، چون حج عمره بود والّا برای حج تمتع محل قربانی، مِنا است. سپس می فرماید: در میان کفار گروهی از مردان و زنان مسلمان بودند که ناشناس مانده بودند، واگر مسلمانان به مکه حمله می کردند جان این گروه به خطرمی‎افتاد، و در نتیجه به خاطر کشتن آن بی گناهان دچار گرفتاری می شدند، پس خدا دست شما را از قتال اهل مکه باز داشت، برای این که هرکه از مؤمنین و مؤمنات را بخواهد داخل در رحمت خود کند، و تا دست شما به خون آن مؤمنین ناشناس آلوده نشود، و شما را هم از این که مبتلا به گرفتاری طعنه و سرزنش شوید، حفظ کرد. اما اگر مؤمنین از کفار مکه جدا بودند، ما آنهایی که کافر بودند عذابی دردناک می کردیم، ولی از آن جایی که آن دو گروه به هم آمیخته بودند عذابشان نکردیم.

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجَاهِلِیَّهِ فَأَنزَلَ اللَّـهُ سَکِینَتَهُ عَلَىٰ رَ‌سُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِینَ وَأَلْزَمَهُمْ کَلِمَهَ التَّقْوَىٰ وَکَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا ۚ وَکَانَ اللَّـهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا ﴿٢۶

آن گاه که کافران در دل هایشان تعصب ورزیدند، تعصب جاهلیّت، پس خدا آرامش خود را به فرستاده ی خویش و مؤمنین نازل کرد و آنها را پای بند آرمان تقوا کرد که آنها بدان سزاوارتر بودند و اهلیت آن را داشتند، و خداوند بر هر چیزی داناست (۲۶)

یعنی ایشان کسانی هستند که کفر ورزیدند، و دل های خود را به خاطر کفرشان پر از خشم کردند، و به همین خاطر شما را از خانه خدا جلوگیری کردند. بنابراین؛ خدا هم در مقابل، سکینه و آرامش را بر رسول خدا (ص) و مؤمنین نازل کرد، و در نتیجه آرامش دل یافتند، و خشم و شجاعت دشمن سستشان نکرد، و بر عکس از خود سکینه و وقار نشان دادند، بدون این که دچار جهالتی شوند. و نیز خداوند روح ایمان را، که همواره آدمی را امر به تقوا می کند، همراه آنها ساخت؛ چون آنها با اعمال صالح استعداد خود را تکمیل کرده بودند، پس آنها نسبت به دیگران سزاوارتر بودند که چنین عطیه ای الهی به آنها داده شود، و اما این که اهل آن بودند، باز برای این بود که به غیر ایشان کسی شایستگی دریافت روح ایمان و تقوا را نداشت. در پایان می فرماید: خدا بر هر چیزی داناست، پس می داند چه کسی سزاوار و شایسته تقوا است، و چه کسی باید مشمول خشم و غضب خداوند باشد.

لَّقَدْ صَدَقَ اللَّـهُ رَ‌سُولَهُ الرُّ‌ؤْیَا بِالْحَقِّ ۖ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَ‌امَ إِن شَاءَ اللَّـهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُ‌ءُوسَکُمْ وَمُقَصِّرِ‌ینَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَٰلِکَ فَتْحًا قَرِ‌یبًا ﴿٢٧

حقا خدا رؤیای پیامبر خود را راست کرد که شما حتما به خواست خدا سر تراشیده و موی سر کوتاه کرده بدون هیچ ترسی با خاطری آسوده وارد مسجد الحرام خواهید شد، پس خدا چیزهایی می دانست که شما نمی دانستید، و قبل از آن، فتح نزدیکی قرار داده است. (۲۷)

چون مؤمنین خیال می کردند این که رسول خدا (ص) در خواب دیده به زودی داخل مسجد الحرام می شوند، در حالی که سرها تراشیده و تقصیر هم کرده اند، پیشگویی مربوط به همان سال است، و وقتی به این قصد از مدینه به سوی مکه حرکت کردند و مشرکین جلو آنان را در حدیبیه گرفتند، و از ورودشان به مسجد الحرام جلوگیری نمودند، دچار شک و تردید شدند، بنابراین؛ خدای تعالی برای این که این شک و تردید را از بین ببرد، می فرماید: آن رؤیای حقی که خدا به رسولش نشان داد، درست نشان داد، رؤیای صادقه ای بود، ولی اگر یک سال آن را به تأخیر انداخت، برای این بود که اول فتح حدیبیه را نصیب شما بکند، تا داخل شدنتان به مسجد الحرام میسّر گردد، چون خدا می دانست در همان سالی که رؤیا را نشان پیامبر داد شما نمی توانستید بدون ترس داخل مسجد شوید و اعمال حج را انجام دهید.

هُوَ الَّذِی أَرْ‌سَلَ رَ‌سُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَ‌هُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ ۚ وَکَفَىٰ بِاللَّـهِ شَهِیدًا ﴿٢٨

او کسی است که پیامبر خود را با هدایت و آیین درست فرستاد تا آن را بر همه‎ی ادیان پیروز گرداند، و گواهی خدا کفایت می کند (۲۸)

اسلام به این علت همه گیر می شود که از یک طرف محتوایش انسان را به سمت سعادت واقعی اش هدایت می کند، و از طرف دیگر حق است و اصول و فروعش با هم موافق بوده و با فطرت انسان و حقیقت آفرینش منطبق است. آیه به صراحت به مسلمانان بشارت می دهد هر فتنه ای که برپا می شود به خواست خدا به نفع ایشان و به ضرر دشمنان تمام می شود.و خدای قادر متعال شاهد بر صدق نبوت رسولش است، و نیز شاهد بر صدق این وعده است که به زودی اسلام یر همه‎ی ادیان غلبه پیدا می کند.

مُّحَمَّدٌ رَّ‌سُولُ اللَّـهِ ۚ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ‌ رُ‌حَمَاءُ بَیْنَهُمْ ۖ تَرَ‌اهُمْ رُ‌کَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّـهِ وَرِ‌ضْوَانًا ۖ سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ‌ السُّجُودِ ۚ ذَٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَ‌اهِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِی الْإِنجِیلِ کَزَرْ‌عٍ أَخْرَ‌جَ شَطْأَهُ فَآزَرَ‌هُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّ‌اعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ‌ ۗ وَعَدَ اللَّـهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَ‌هً وَأَجْرً‌ا عَظِیمًا ﴿٢٩

محمد صلّی الله علیه وآله و سلّم فرستاده ی خداست، و کسانی که با او هستند بر کافران سختگیر و با یکدیگر مهربانند. همواره آنها را در رکوع و سجده می بینی که فضل و خشنودی خدا را می جویند. نشانه ی آنها اثر سجده ای است که در چهرهایشان است. این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است، همانند زراعتی که جوانه های خود را خارج کرده، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است و به قدری نمو و رشد کرده است که زارعان را به شگفتی وا می دارد؛ تا کافران را به خشم آورد، اما خداوند به کسانی از آنها که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، وعده ی آمرزش و اجر عظیمی داده است. (۲۹)

آیه شریفه درصدد این است که ایمان آورندگان به رسول خدا (ص) را توصیف کند، و اوصاف ظاهر و باطن و عواطف و افکار و اعمال آنها را طی پنج صفت چنین بیان می کند: کسانی که با او هستند در برابرکفار شدید و محکم هستند، اما در میان خود رحیم و مهربانند، آری آنها کانونی از عواطف و محبت نسبت به برادران و دوستان و همکیشانند، وآتشی سوزان و سخت، و سدی محکم و پولادین درمقابل دشمنانند. و دیگراین که مؤمنین را پیوسته در حال عبادت و در رکوع و سجده می بینی و مستمر در حال نماز خواندن هستند. عبادتی که رمز تسلیم در برابر فرمان حق و نفی کبر و خودخواهی و غرور از وجود ایشان است. و همواره در پی خشنودی پروردگارند، و جز از او از کسی انتظار پاداش ندارند. سجده آنها چون برای خشوع در مقابل پروردگار است، لذا؛ این سجده در چهره آنان اثری گذاشته، که هر کس ایشان را ببیند با آن سیما ایشان را می شناسد. امام صادق (ع) فرمودند: منظور شب زنده داری به نماز است. البته باید توجه داشت که منظور از (آنها که با پیامبر بودند) سخن از کسانی می گوید که در همه چیز با پیامبر (ص) بودند، در فکر و عقیده و اخلاق و عمل، نه تنها کسانی که همزمان با او بودند، هرچند خطشان با او متفاوت بود. سپس می فرماید: این توصیفی که ما از ایشان کردیم، همان وصفی است که ما در دو کتاب تورات و انجیل ایشان را به آن اوصاف ستوده ایم. مَثَل مؤمنین مثل زراعتی و گیاهی است که از کثرت برکت جوانه هایی هم در پیرامون خود رویانده باشد، و آن را کمک کند تا آن نیز کلفت شده، مستقلا در روی پای خود بایستد، به طوری که برزگران از خوبی رشد آن به شگفت درآمده باشند. و این کنایه از این است که خدای تعالی در مؤمنین برکت قرار داده، روز به روز به عده و نیروی آنان اضافه می شود، و به همین جهت دنبال این کلام فرمود: تا خداوند به وسیله ی آنان کفار را به خشم آورد. و در پایان مغفرت و اجر عظیم را مشروط به ایمان و عمل صالح می کند، پس اگر از کسانی که با رسول خدا (ص) بودند افرادی بوده باشند که در باطن ایمان نداشته اند، و مانند منافقین ایمانشان زبانی بوده، یا در آغاز ایمان آوردند، ولی بعدا به شرک گراییدند، یا واقعا هم ایمان آورده، و به سوی شرک و کفر هم برنگشته، ولی عمل صالح نکرده اند، این ها مغفرت و اجر عظیم نصیبشان نمی شود.