ترجمه و توضیح سوره سبا ۱۸ – ۱

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش شامل همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

الحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِی لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَ‌هِ ۚ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ‌ ﴿١﴾

ستایش خدایی را که آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین است از آن اوست، و در آخرت نیز حمد و سپاس از آن اوست، و او حکیم و آگاه است. (۱)

آیه شریفه اولین دلیل را برای اثبات قیامت در این سوره بیان می دارد. می فرماید: حمد برای خداست، چون مالک مطلق همه ی عالم است، و هر طور که بخواهد می تواند در آنها تصرف کند، یعنی خلق کند، رزق دهد، بمیراند، دوباره زنده کند، پاداش و کیفر دهد، برخلاف مالکیت انسان ها که اعتباری است و هر تصرفی را در ملک خود نمی توانند بکنند. همین طور حمد برای خدا در سرای آخرت است، و اگر دو بار حمد را تکرار کرد برای این بود که نظام آخرت غیر از نظام دنیاست ، به این ترتیب می فهماند که جاکمیت مالکیت هر دو جهان از آن اوست. در آخر می فرماید: او حکیم و خبیر است، یعنی تصرفی که در دنیا می کند، و نظام آخرتی را که به دنبال دنیا پدید می آورد، همه بر اساس حکمت اوست، زیرا اگر نظام آخرتی نباشد، خلقت دنیا لغو و عبث می شود و نیکوکار و بدکار از هم متمایز نمی شدند، و چون خبیر است به هر کس آن جزایی را که باید بدهد، می دهد چون هیچ عملی از اعمال بندگانش از حیطه ی علم او خارج نمی ماند. باید توجه داشت که خبیر، اطلاع به جزئیات دارد، ولی علیم هم جزئیات و هم کلیات را در بردارد.[۱]

یَعْلَمُ مَا یَلِجُ فِی الْأَرْ‌ضِ وَمَا یَخْرُ‌جُ مِنْهَا وَمَا یَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا یَعْرُ‌جُ فِیهَا ۚ وَهُوَ الرَّ‌حِیمُ الْغَفُورُ‌ ﴿٢﴾

آن چه در زمین فرو می رود و آن چه از آن بر می آید و آن چه از آسمان فرود می آید و آن چه در آن بالا می رود همه را می داند، و اوست مهربان آمرزنده. (۲)

این آیه شریفه دومین دلیل را برای اثبات قیامت بیان می کند، و اساس این دلیل، کمال علم خدا است به اشیاء، یعنی علم او به اشیاء از تمام جهات است، و علمش آمیخته با جهل نیست، و دستخوش زوال نمی شود، چون اگر جز این بود نمی توانست هر که را بخواهد زنده کند، و بر تمامی اعمال خیر و شرّش پاداش و کیفر دهد. پس این که فرمود خدا علم دارد به آن چه در زمین فرو می رود، و از زمین بیرون می آید، و آن چه از آسمان فرو می آید، و به آسمان بالا می رود، گویا کنایه باشد از علم خدا به حرکت هر صاحب حرکتی، و آن چه انجام می دهد، و آیه شریفه با دو کلمه ی« رحیم و غفور» ختم شده و گویا در این جمله اشاره باشد به این که خدا رحمتی ثابت دارد، و مغفرتی که مخصوص کسانی است که ایمان داشته باشند.[۲] و هم این که در میان اموری که به آسمان عروج می کند اعمال بندگان و ارواح آنهاست، اوست که آنها را زیر پوشش رحمت و مغفرتش قرار می دهد. و هم این که نزول برکات و مواهب آسمانی مولود رحمت اوست.[۳]

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا لَا تَأْتِینَا السَّاعَهُ ۖ قُلْ بَلَىٰ وَرَ‌بِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عَالِمِ الْغَیْبِ ۖ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّ‌هٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَلَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَلَا أَصْغَرُ‌ مِن ذَٰلِکَ وَلَا أَکْبَرُ‌ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ ﴿٣﴾

و کسانی که کافر شدند، گفتند: ما را رستاخیز نخواهد آمد. بگو: چرا، سوگند به پروردگارم که حتما به سراغتان خواهد آمد، خدایی که دانای به غیب است و هم وزن ذرّه ای، نه در آسمان ها و نه در زمین، از او پوشیده نیست، و نه کوچک تر از آن، نه بزرگ تر، مگر این که در کتابی آشکار است. (۳)

در این آیه شریفه انکار منکرین معاد را به رخ ایشان می کشد، چون وقتی مالک مطلق خداست، و علمش به همه ی موجودات تعلق می گیرد، پس جایی برای شک و تردید در آمدن قیامت نمی ماند، تا چه رسد به این که با قاطعیت آن را انکار کنند، به همین دلیل به رسول گرامی خود دستور داده: به سخن ایشان پاسخ دهد، که: آری به پروردگارم سوگند، قیامت شما به طور قطع و مسلم خواهد آمد. علت عمده انکار ایشان این بوده که فکر کرده اند بدن های مردگان همه با هم مخلوط گشته، و صورت ها تغییر و تبدیل یافته، خاکی که دیروز انسان بود، و چند صباحی دیگر چیز دیگر می شود، با این حال چگونه ممکن است بار دیگر همان انسان با همان خصوصیات موجود شود؟ لذا برای دفع این توهم، می فرماید: خدای تعالی عالم به غیب است، و کوچک ترین موجود از علم او دور نیست، حتی سنگینی یک ذره (معلق در فضا) در همه ی آسمان ها و زمین از علم او پنهان نیست، با این حال چگونه ممکن است ذرات وجودی هر انسانی را با دیگری اشتباه کند؟ البته علم خدا تنها به موجودات نظیر ذره تعلق نمی گیرد، بلکه هر چیز بزرگ و کوچک را شامل می شود، نکته ای که در این آیه به آن اشاره کرده، این است که اشیاء هر چه باشند در کتاب مبین خدا (لوح محفوظ) ثبت هستند، که دستخوش تغییر و تبدیل نمی شود، و انسان و هر موجود دیگر هر چند اجزای دنیویش از هم متلاشی گردد، و به کلی آثارش از صفحه ی روزگار محو و نابود شود، باز هم برگرداندن آن برای خدا کاری ندارد.[۴] لوح محفوظ چیست؟ همان لوح علم پروردگار است، که همه چیز در آن ثبت و ضبط است، و هیچ گونه تغییر و دگرگونی در آن راه ندارد. قابل توجه این که: تکیه روی کلمه «ربّ» به خاطر این است که قیامت از شؤون ربوبیّت است، چگونه ممکن است خداوند مالک و مربی انسان ها باشد و آنها را در مسیر تکامل پیش ببرد، امّا نیمه کاره رها کند و با مرگ همه چیز پایان گیرد، و زندگی او بی هدف و آفرینش وی هیچ و پوچ شود؟[۵]

لِّیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۚ أُولَـٰئِکَ لَهُم مَّغْفِرَ‌هٌ وَرِ‌زْقٌ کَرِ‌یمٌ ﴿۴﴾

تا کسانی را که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند پاداش دهد، برای آنها آمرزش و روزی کریمانه خواهد بود. (۴)

این آیه یکی از اهداف قیام قیامت را بیان می کند، یا به تعبیر دیگر دلیل بر لزوم چنین عالمی را بعد از جهان کنونی در برابر منکران شرح می دهد، می فرماید: هدف این است که آنها را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند پاداش دهد. آیا اگر مؤمنان صالح العمل به پاداش خود نرسند، اصل عدالت پروردگار بدون آن مفهومی می تواند داشته باشد؟ در حالی که در این جهان بسیاری از این گونه افراد را می بینیم که هرگز به جزای اعمال نیک خود نمی رسند، بنابراین باید جهان دیگری باشد تا این اصل در آنجا محقق شود. مقدم داشتن «مغفرت» بر « رزق کریم» ممکن است به خاطر این باشد که بیشترین نگرانی مؤمنان از لغزش هایی است که احتمالاً داشته اند، لذا قبل از هر چیز از طریق بیان آمرزش به آنها آرامش خاطر می بخشد، به علاوه تا مورد آمرزش پروردگار قرار نگیرند شایسته رزق کریم نخواهند بود. رزق کریم به معنی هر روزی ارزشمندی است، یعنی بهشت با تمام نعمت های مادی و معنویش.[۶]

وَالَّذِینَ سَعَوْا فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ أُولَـٰئِکَ لَهُم عَذَابٌ مِّن رِّ‌جْزٍ أَلِیمٌ ﴿۵﴾

و کسانی که در آیات ما کوشش می کنند که ما را به عجز آورند، برایشان عذابی دردناک از شکنجه است. (۵)

این آیه سبب دوم برپایی قیامت را بیان می دارد، یعنی بخش دیگر عدالت، مجازات گنهکاران و مجرمان است، می فرماید: کسانی که سعی در تکذیب آیات ما و ابطال و انکار آن داشتند، و تصور می کردند از حوزه قدرت ما می توانند بگریزند، برای آنها عذابی از بدترین و دردناک ترین عذاب ها خواهد بود. (معاجزین) به کسانی اطلاق می شود که از دست کسی بگریزند به طوری که او نتواند بر آنها سلطه یابد، بدیهی است این توصیف برای مجرمان به خاطر پنداری است که آنها عملا نشان می دادند، کار آنها به کسانی شباهت داشت که تصور می کردند می توانند هر جنایتی می خواهند بکنند و سپس از حوزه قدرت خداوند فرار نمایند.[۷]

وَیَرَ‌ى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّ‌بِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَیَهْدِی إِلَىٰ صِرَ‌اطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ ﴿۶﴾

و کسانی که از دانش بهره یافته اند، می دانند که آن چه که از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، حق است و به راه خدای شکست ناپذیر ستوده هدایت می کند. (۶)

می فرماید: اگر کفار از روی عناد و لجبازی معاد را انکار می کردند، علمای الهی می بینند که قرآن و قیامتی که از آمدن آن خبر می دهد، حق است، و این قرآن به سوی صراط کسی هدایت می کند که شکست ناپذیر و سزاوار حمد و ثنا است، چون اقتدار و عزت او سبب نمی شود تا افعال ناشایسته از او سر بزند، بلکه هر چه می کند زیبا و جمیل است. [۸]

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلَىٰ رَ‌جُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ﴿٧﴾

و کسانی که کافر شدند، گفتند: آیا مردی را به شما نشان دهیم که شما را خبر می دهد که چون کاملا متلاشی شدید، قطعا آفرینشی جدید خواهید یافت. (۷)

کفار از روی تمسخر به رسول خدا (ص) که ایشان را از قیامت و جزای آن می ترساند به یکدیگر می گفتند: آیا می خواهید شما را به مردی راهنمایی کنیم که به شما خبر می دهد که شما مردم وقتی در قبر خود پاره پاره شدید دوباره خلق می شوید؟ و بعد از مردن دوباره زندگی جدیدی پیدا می کنید؟[۹]

أَفْتَرَ‌ىٰ عَلَى اللَّـهِ کَذِبًا أَم بِهِ جِنَّهٌ ۗ بَلِ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَ‌هِ فِی الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِیدِ ﴿٨﴾

آیا بر خدا دروغ بسته یا جنونی در اوست؟ بلکه آنان که به آخرت ایمان نمی آورند، در عذاب و گمراهی بس دوری هستند. (۸)

چون در نظر کفار زنده شدن اجساد، بعد از پوسیدن، امری عجیب بود، و معاد جسمانی و وقوع قیامت در نظرشان محال می نمود، لذا سخن رسول خدا (ص) را یا افتراء بستن به خدا تلقی می کردند، و یا دیوانگی می پنداشتند، آن وقت از یکدیگر می پرسیدند: که به نظر شما این مرد کدام یک از این دو انحراف را دارد، آیا به خدا افتراء می بندد، تا به خواسته های خود برسد، یا آن که به نوعی جنون مبتلا شده؟ آیه شریفه در ردّ سخن کفار می فرماید: این مرد نه به خدا افتراء می بندد، و نه دچار جنون شده، بلکه این کفار به دلیل بی ایمانی به آخرت در عذابی قرار گرفته اند که به زودی برایشان ظاهر می شود، و چون اهل عذاب شده اند، از حق دور گشته اند، و در ضلالتی دور قرار گرفته اند، آن قدر دور که به این زودی ها نمی توانند حق را بفهمند، و به آن ایمان بیاورند.[۱۰]

أَفَلَمْ یَرَ‌وْا إِلَىٰ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْ‌ضِ ۚ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْ‌ضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفًا مِّنَ السَّمَاءِ ۚ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَهً لِّکُلِّ عَبْدٍ مُّنِیبٍ ﴿٩﴾

آیا به آن چه پیش رو و پشت سرشان از آسمان و زمین است، نگاه نکردند؟ اگر بخواهیم آنها را در زمین فرو می بریم، یا قطعاتی از آسمان بر سرشان می افکنیم. قطعا در این برای هر بنده توبه کاری عبرت است. (۹)

این آیه کفار را اندرز می دهد، و تهدید می کند، و تکذیب آیات خدا و استهزای رسول خدا (ص) را جرمی بزرگ دانسته، لذا می فرماید: آسمان و زمینی که از بالا و پایین ایشان را احاطه کرده، با تدبیر ما می گردند، و اداره می شوند، و مسخر ما هستند، اگر ما بخواهیم زمین دهن باز کرده، ایشان را در خود فرو می برد، و همه ی آنها را به این وسیله هلاک می کنیم، و یا آن که قطعه ای از آسمان را بر سرشان می کوبیم، و نابودشان می سازیم، پس چرا از این حرف ها دست برنمی دارند؟ همین کلام خود آیتی است برای هر بنده ای که بخواهد به خود آید و به خدایش برگردد، و اگر برای این مردم اثر ندارد، به خاطر این است که متکبرند، و روح سرکششان به آنها اجازه نمی دهد که در برابر خدا تسلیم شده، و توبه نموده، به اطاعت او برگردند.[۱۱]می دانیم هر شبانه روز صدها هزار سنگ های سرگردان کوچک و بزرگ در حوزه جاذبه زمین قرار گرفته و به سوی آن جذب می شوند، اگر برخورد آنها با قشر هوای محیط زمین که سبب داغ شدن و سوختن آنها می شود نبود، ساکنان زمین به طور مرتب از ناحیه آسمان سنگ باران می شدند، هم اکنون نیز قدرت و شدت آنها به قدری است که گاهی این مانع را پشت سر گذارده و بر زمین فرو می ریزند و این یک اخطار الهی است. هم چنین می دانیم درون کره زمین مذاب و سوزان و در حال فوران است، و در حقیقت زندگی همه انسان ها بر روی مجموعه ای از آتشفشان های بالقوه قرار دارد، یک فرمان کوچک الهی کافی است که یکی از این آتشفشان ها سر بر آورد و منطقه ی عظیمی را بلرزاند. بنابراین اگر ما انسان ها در میان این دو منبع خطر به فرمان خدا در نهایت آرامش زندگی می کنیم، همین کافی نیست که به قدرت عظیم او پی ببریم و سر بر آستانش بگذاریم.[۱۲]

وَلَقَدْ آتَیْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا ۖ یَا جِبَالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَالطَّیْرَ‌ ۖ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ ﴿١٠﴾

و به راستی داوود را از جانب خویش مزیّتی عطا کردیم، ای کوه ها، ای پرندگان! با او هم آواز شوید، و آهن را برای او نرم کردیم. (۱۰)

حضرت داود مشمول مواهب بسیاری چه در جنبه معنوی و چه در جنبه مادی از سوی پروردگار شده بود که آیات قرآنی گویای آن است. این آیه قسمتی از فضایل معنوی و مادی داود را به این گونه شرح می دهد: گرچه همه ذرات جهان ذکر و تسبیح و حمد خدا می گویند، خواه داودی با آنها هم صدا بشود یا نشود، ولی امتیاز داود این بود که به هنگام بلند کردن صدا و سر دادن نغمه تسبیح، آن چه در درون این موجودات بود آشکار می گشت و زمزمه درونی به نغمه بیرونی تبدیل می شد، همان گونه که در مورد تسبیح سنگریزه در دست پیامبر اسلام (ص) نیز در روایات آمده است. در روایتی از امام صادق (ع) آمده: داود به سوی دشت و بیابان خارج شد، و هنگامی که زبور را تلاوت می کرد، هیچ کوه و سنگ و پرنده ای نبود مگر این که با او هم صدا می شد. سپس می فرماید: ما آهن را برای او نرم کردیم. ظاهر آیه نشان می دهد که، نرم شدن آهن در دست داود به فرمان الهی و به صورت اعجاز انجام می گرفت.[۱۳]

أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ‌ فِی السَّرْ‌دِ ۖ وَاعْمَلُوا صَالِحًا ۖ إِنِّی بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ‌ ﴿١١﴾

که زره های فراخ بساز و بافت آن را یک نواخت کن، و کار شایسته کنید و همانا من به آن چه انجام می دهید بینایم. (۱۱)

این آیه شرح زره ساختن داود و فرمان بسیار پر معنی پروردگار در این زمینه است. در واقع خدای تعالی به داود دستور می دهد که باید سرمشقی برای همه ی صنعتگران و کارگران با ایمان جهان باشد، دستور محکم کاری و رعایت دقیق در کیفیت و کمیت در مصنوعات، آن چنان که مصرف کنندگان به خوبی و راحتی بتوانند از آن استفاده کنند، و از استحکام کامل برخوردار باشد. به داود می فرماید: زره را گشاد و راحت درست کن، تا جنگ جو به هنگام پوشیدن در زندان گرفتار نشود، نه حلقه ها را بیش از اندازه کوچک و باریک کن که حالت انعطاف خود را از دست بدهد، و نه زیاد درشت و بی قواره که گاه نوک شمشیر و خنجر و نیزه و تیر از آن بگذرد، همه چیزش به اندازه و متناسب باشد. در پایان آیه داود و خاندانش را مخاطب ساخته که عمل صالح انجام دهید، چرا که همه این مسایل مقدمه برای عمل صالح است. به هر حال داود از این توانایی که خدا به او داده بود در بهترین طریق یعنی ساختن وسیله جهاد، آن هم وسیله حفاظت در برابر دشمن، استفاده می کرد، و طبق بعضی از روایات از درآمد آن، علاوه بر این که زندگی ساده خود را اداره می کرد، چیزی هم به نیازمندان انفاق می کرد.[۱۴]

وَلِسُلَیْمَانَ الرِّ‌یحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ‌ وَرَ‌وَاحُهَا شَهْرٌ‌ ۖ وَأَسَلْنَا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ‌ ۖ وَمِنَ الْجِنِّ مَن یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَ‌بِّهِ ۖ وَمَن یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِ‌نَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِیرِ‌ ﴿١٢﴾

و باد را مسخّر سلیمان کردیم، که صبحگاهش یک ماه و عصرگاهش یک ماه بود، و چشمه مس مذّاب را برای او روان ساختیم، و عدّه ای از جنّ به فرمان پروردگارشان پیش روی او کار می کردند، و هرکس از آنها از دستور ما سرمی تافت، از عذاب سوزان به او می چشاندیم. (۱۲)

می فرماید: ما باد را به گونه ای مسخر سلیمان کردیم که او از صبح تا به غروب می توانست به اندازه ی دو ماه مسافت را طی کند. هم چنین ما معدن مس را مانند آب برای او روان و جاری ساختیم، و همین طور جمعی از طایفه جنّ را مسخر سلیمان گردانیدیم، که به اذن پروردگار نزد او کار می کردند، و هر یک از آنها که از امر ما منحرف می شدند، و از سلیمان اطاعت نمی کردند، از عذاب آتش دنیا به او می چشاندیم.[۱۵]

یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِن مَّحَارِ‌یبَ وَتَمَاثِیلَ وَجِفَانٍ کَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ‌ رَّ‌اسِیَاتٍ ۚ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُکْرً‌ا ۚ وَقَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ‌ ﴿١٣﴾

برای او هر چه می خواست از معبدها و مجسمه ها و ظروف بزرگ مانند حوضچه ها و دیگ های ثابت می ساختند، ای خاندان داوود! شکرگزار باشید، و تعداد کمی از بندگان من سپاس گزارند. (۱۳)

آیه به کارهای مهم تولیدی که گروه جنّ به فرمان سلیمان انجام می دادند اشاره می فرماید. در پایان خدای تعالی خطاب به دودمان داود کرده که شکرگزار باشید، و از مواهب ما در مسیر اهداف حق استفاده نمایید، امّا عده ی کمی از بندگان من شکرگزارند، و این نشان می دهد که مقام شاکران چقدر بالاست، و باز معلوم می شود که شکر بیشتر از مقوله ی عمل است تا زبان.[۱۶]

فَلَمَّا قَضَیْنَا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَىٰ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّهُ الْأَرْ‌ضِ تَأْکُلُ مِنسَأَتَهُ ۖ فَلَمَّا خَرَّ‌ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مَا لَبِثُوا فِی الْعَذَابِ الْمُهِینِ ﴿١۴﴾

هنگامی که مرگ را برای او مقرر داشتیم، آنها را به مرگ او آگاه نساخت مگر موریانه ای که عصای او را می خورد. پس چون فرو افتاد، جنیّان دریافتند که اگر غیب می دانستند، در عذاب خفّت بار نمی ماندند. (۱۴)

حضرت سلیمان (ع) در حالی که تکیه به عصا داده بود، از دنیا می رود، و کسی متوجه ی مردنش نمی شود، و هم چنان در حال تکیه به عصا بوده، و از انس و جنّ کسی متوجه واقع مطلب نبوده، تا آن که خداوند موریانه ای را مأمور می کند، تا عصای سلیمان را بخورد، و عصا از کمر بشکند، و سلیمان به زمین بیفتد، آن وقت مردم متوجه شدند، که وی مرده بود، و جنّیان فهمیدند که ای کاش علم غیب می دانستند، تا زودتر از مرگ سلیمان با خبر می شدند، و این عذاب خوار کننده را بیهوده تحمل نمی کردند.[۱۷]

لَقَدْ کَانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَهٌ ۖ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَشِمَالٍ ۖ کُلُوا مِن رِّ‌زْقِ رَ‌بِّکُمْ وَاشْکُرُ‌وا لَهُ ۚ بَلْدَهٌ طَیِّبَهٌ وَرَ‌بٌّ غَفُورٌ‌ ﴿١۵﴾

همانا برای مردم سبا در محل سکونتشان نشانه ای بود دو باغستان داشتند در جانب راست و چپ، از روزی پروردگارتان بخورید و او را شکر کنید که شهری است پاکیزه و پروردگاری آمرزگار. (۱۵)

مردم سبأ قومی قدیمی از عرب بودند، که در یمن زندگی می کردند، آنها با مهارت توانسته بودند آبهای ویرانگر را پشت سد جمع آوری کنند و باغ هایی را در دست راست و چپ آبادی به وجود بیاورند، این دو باغ از شدت حاصلخیزی تمام اقتصاد آن مردم را اداره می کرد. آیه شریفه بعد از امر به خوردن رزق، امر به شکر پروردگار می کند، که چنین نعمتی و رزقی مرحمت کرده، و چنین سرزمین پاکیزه و ملایم طبع، و حاصلخیزی به آنها داده. و پروردگاری که بسیار می آمرزد، و با یک گناه و دو گناه و ده گناه بنده خود را مؤاخذه نمی کند.[۱۸]

فَأَعْرَ‌ضُوا فَأَرْ‌سَلْنَا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِ‌مِ وَبَدَّلْنَاهُم بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوَاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَیْءٍ مِّن سِدْرٍ‌ قَلِیلٍ ﴿١۶﴾

ولی روی گردانیدند پس بر آنها سیل ویرانگر فرستادیم، و دو باغستان آنها را به دو باغی با میوه های تلخ و شورگز و اندکی از درخت سدر مبدل ساختیم. (۱۶)

مردم سبأ از شکر خدا و عبادت او که بدان مأمور شده بودند، روی برگردانیدند، و ما هم کیفرشان را کف دستشان گذاردیم، و سیل ویرانگر را فرستادیم، تا همه ی شهر و باغات و مزارع آن را غرق کند، وآن دو باغ پر برکت را به دو سرزمین با میوه های تلخ و درخت شوره گز، و بوته های سدر مبدل کردیم.[۱۹]

ذَٰلِکَ جَزَیْنَاهُم بِمَا کَفَرُ‌وا ۖ وَهَلْ نُجَازِی إِلَّا الْکَفُورَ‌ ﴿١٧﴾

این را به سزای کفرانشان به آنها دادیم و آیا جز ناسپاس را مجازات می کنیم. (۱۷)

یعنی اگر ما با فرستادن سیل و تبدیل دو باغ پربرکت به دو سرزمین کذایی، این چنین به مردم سبأ  پاداش دادیم، چون کافر شدند، و از شکر ما روی برگرداندن، و ما جزای بد نمی دهیم، مگر کسی راکه بسیار کفران نعمت های ما کند.[۲۰]

وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَ‌ى الَّتِی بَارَ‌کْنَا فِیهَا قُرً‌ى ظَاهِرَ‌هً وَقَدَّرْ‌نَا فِیهَا السَّیْرَ‌ ۖ سِیرُ‌وا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّامًا آمِنِینَ ﴿١٨﴾

و میان آنها و میان شهرهایی که در آنها برکت نهاده بودیم، آبادی های پیدا پدید آوردیم، و در آنها سیر و سفر را به اندازه کردیم، شب ها و روزها به ایمنی در آنها سفر کنید. (۱۸)

این آیه داستان قوم سبأ را تکمیل می کند و می فرماید: در میان آنها و سرزمین های پر برکت (آبادی های صنعا و مآرب بود که هر دو در منطقه یمن قرار داشتند) آبادی های متصل و زنجیره ای وجود داشت، و فاصله این آبادی ها به اندازه ای کم بود که از این قریه آن قریه دیده می شد. علاوه بر چنین عمران و آبادانی مردم در نهایت امنیت بودند، به گونه ای که می توانستند بدون هیچ خوف و ترس از جهت نا امنی راه یا کمبود آب و آذوقه، شب ها و روزها با آرامش خاطر سفر کنند.[۲۱]

– خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۹۲۱[۱]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۵۸ – ۵۵۷[۲]

– نمونه، ج۱۸، ص ۱۲ – ۱۱[۳]

– المیزان، ج۱۶، ص ۵۵۹ – ۵۵۸[۴]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۱۵ – ۱۳[۵]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۱۶ – ۱۵[۶]

– نمونه، ج۱۸، ص ۱۷ – ۱۶[۷]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۶۰[۸]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۶۱[۹]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۶۲ – ۵۶۱[۱۰]

– المیزان، ج ۱۶، ص۵۶۳ – ۵۶۲[۱۱]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۲۵[۱۲]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۳۰ – ۲۹[۱۳]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۳۲ – ۳۰[۱۴]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۶۸[۱۵]

– خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۹۲۵[۱۶]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۶۹[۱۷]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۷۰[۱۸]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۷۰[۱۹]

– المیزان، ج ۱۶، ص ۵۷۱ – ۵۷۰[۲۰]

– نمونه، ج ۱۸، ص ۶۴[۲۱]